बालसाहित्यांक २०१७ लेख

गेल्या पिढीत अडकलेलं बालसाहित्य

मी एक इंग्लंडमध्ये राहणारा मराठी माणूस. अमराठी बायको आणि दोन वर्षांचं मूल असलेला. माझ्या मुलासाठी म्हणून मी मराठी बालसाहित्य शोधायला लागलो आणि मला पावलोपावली ठेच लागायला सुरुवात झाली.
पण तसं नको. नीट पहिल्यापासून बघू.
माझ्या मुलानं जगण्याचा आनंद लुटावा, प्रेम करायला आणि करून घ्यायला शिकावं, अनेक नवनवीन गोष्टी करून पाहाव्यात असं मला मनापासून वाटतं. नवनवीन गोष्टी करून पाहण्यातूनच अधिकाधिक आनंदाच्या आणि खुलेपणाच्या वाटा पडत जात असतात. त्यामुळे त्यानं होता होईतो पूर्वग्रहरहित असलं पाहिजे, याचीही मी खातरजमा करून घेत असतो. कारण होतं असं, की विशिष्ट अनुभवांतून विशिष्ट आडाखे बांधणं – थोडक्यात पूर्वग्रह तयार करणं – हे मेंदू करतच असतो. ते पूर्णपणे टाळता येत नाही. पण हे पूर्वग्रह सतत ‘अपडेट’ करून घेत राहणं, हाही माणूस म्हणून आपल्या उत्क्रांत होत जाण्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, आपल्या सीमा विस्तारण्याचं ते गमक आहे. त्यामुळे माझ्या मुलापाशी होता होईतो पूर्वग्रह असू नयेत, आणि माझ्या पिढीनं बाळगलेले पूर्वग्रह तर नयेच नयेत, असा प्रयत्न मी सतत करत असतो.
मी त्याच्या आजूबाजूच्या वातावरणाकडे पाहतो, तेव्हा मला काय दिसतं? अहिंसा आणि समानता या दोन मूल्यांचं institutionalisation केलेला समाज दिसतो. अशा समाजाचं वैशिष्ट्यच मुळी हे असतं, की समाज म्हणून सुरळीत जगण्यासाठी व्यक्तींनी जी मूल्यं पाळून हवी असतात – उदाहरणार्थ अहिंसा आणि समता ‌-  त्या मूल्यांची प्रतिष्ठापना करून त्यांभोवती एक व्यवस्था उभारली गेलेली असते. जेणेकरून ती मूल्यं पाळली जाताहेत की नाही, यावर पाळत ठेवण्याचं व्यक्तींचं काम कमी होतं. सगळे जण ती मूल्यं बिनबोभाट-जणू सवयीनंच पाळतात. थोडक्यात वृत्तीचंच व्यवस्थेत रूपांतर होत जातं आणि परिणामी व्यक्तिस्वातंत्र्य बर्‍याच अंशी वाढल्याचा भास निर्माण होतो. समाजात सगळं आलबेल असल्याचं दिसतं. कुणी कुणाच्या हितसंबंधांवर घाला तर घालत नाही ना, यावर लक्ष्य ठेवण्याचे प्रसंगच मुळी कमी येतात.
हे मला माझ्या आजूबाजूलाही दिसतं. पण याचा अर्थ खरोखरच सगळं आलबेल असतं का?
अहं. सगळं आलबेल नसतं. इंग्लंडमध्ये लिंगाधारित भेदभाव जवळजवळ नाही, असं तुम्हांला वाटेल. सगळ्यांना सगळ्या संधी मिळतात. सगळे जण हवे तसे कपडे घालतात? कुठे आहे भेदभाव? पण थोडं खणायला सुरुवात केली, की अनेक फटी दिसत जातात.
उदाहरणार्थ : इथे जन्माला येणार्‍या बाळाला जन्माला आल्यापासून आपलं लिंग सतत जाहीर करणं आवश्यक असतं. जर मुलगा असेल, तर निळे कपडे. मुलगी असेल, तर गुलाबी. हे कायद्यानं बंधनकारक नाहीय. पण बाजारपेठेनं देऊ केलेले पर्याय सतत ओरडून ओरडून सांगत असतात, की तुमच्या मुलाचं लिंग अमुक अमुक आहे आणि त्याच्यासाठी केलेल्या प्रत्येक निवडीमध्ये हे प्रतिबिंबित होणारच. लोक याविरुद्ध अजिबात वागत नाहीत. पण तुमच्या मुलाचे कपडे निराळ्या रंगाचे असले आणि त्यामुळे त्यांच्याकडून मुलाचं लिंग ओळखायला चुकलं, तर ते प्रचंड कानकोंडे होतात. जणू लिंगभाव हा व्यक्तीच्या एकूण जडणघडणीतला अतिमहत्त्वाचा भाग आहे.
साधं उदाहरण देतो. मला एका पाच वर्षांच्या मुलासाठी भेट म्हणून एक खेळणं विकत घ्यायचं होतं. मी खेळण्यांच्या दुकानात गेलो. मुलाचा वयोगट सांगून मला योग्य त्या विभागात का बरं जाता येऊ नये? पण नाही. तिथे प्रश्न असा होता, मुलगा आहे की मुलगी? मी मुलींच्या विभागात गेलो, तर तिकडे गुलाबी रंगाचा एक समुद्र पसरलेला होता. अतिशय गोडगोड दिसणारी सॉफ्ट टॉइज, गुलाबी पेहरावातल्या कमनीय बाहुल्या, गुलाबी रंगामुळे ढवळायला लागेल अशा प्रकारे त्याचा शिडकावा केलेल्या अनेक नाजूक वस्तू. त्यानं कसंतरी होऊन, मी मुलांच्या विभागात गेलो. तर तिथली परिस्थिती अजूनच वाईट होती. निरनिराळ्या प्रकारच्या हत्यारांची रेलचेल होती. बंदुका, वेगवान वाहनांची खेळणी आणि ‘कूल’ समजली जाणारी अशी काही गॅजेट्स यांनी तो विभाग व्यापलेला होता. काळ्या रंगाचं साम्राज्य होतं हे तर सांगायला नकोच. पण झिंग आणणारा वेग आणि त्यातून प्रस्थापित केली जाणारी आभासी सत्ता यांचं प्रतीक असलेली अनेक खेळणी तिथे होती. आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे या दोन स्वच्छ तुकडे केलेल्या कुरणांच्या पलीकडे जाणारी, मुलाचं लिंग कोणतं आहे त्याला काहीही महत्त्व नसलेली कोणतीही खेळणी तिथे उपलब्ध नव्हती. मला हे अतिशय भीषण वाटलं.
आता वरवर पाहता यात काय जबरदस्ती आहे? काहीसुद्धा नाही. कायदा सांगत नाही, की तुमच्या मुलाला निळे’च’ कपडे घातले पाहिजेत असं. पण समाजानं स्वतःला लावून घेतलेलं ते वळण आहे आणि त्यातून व्यक्तीही त्याच वळणाचे पर्याय ‘निवडत’ असतात.
इथल्या माध्यमांमधूनही अशा अपेक्षा सतत बिंबवण्यात येत असतात. हॅरी पॉटरचंच उदाहरण घ्या. तुम्ही त्यातला कोणत्याही स्त्रीव्यक्तिरेखेकडे नीट पाहिलंत, तर तुमच्या लक्ष्यात येईल, सगळ्या व्यक्तिरेखांना कुणी ना कुणी वरिष्ठ पुरुष नेमून दिलेला आहे. त्यांतली कुणीच बाई ‘हीरो’ नाही. हरमॉयनी -> हॅरी. जिनी -> हॅरी. लूना -> नेव्हिल. मॅडम मॅक्गॉनागल -> डम्बलडोअर. इतकंच काय – बेलॅट्रिक्स -> व्हॉल्डरमॉट. शेवटच्या भागात जेव्हा हॅरी आणि त्याच्या मित्रांचं त्रिकूट अज्ञातवासात जंगलांतून भटकत प्रवास करत असतं, तेव्हा सगळ्या घरगुती कामांची जबाबदारी कुणाकडे असते? अर्थात – हरमॉयनीकडे. नियम मोडण्याचं काम कोण करतं? रॉन आणि हॅरी. त्यांच्यासोबत हरमॉयनी असते. पण ती मात्र स्कॉलर, धाडसी आणि स्मार्टही असते, तेव्हाच तिचं नियम मोडणं समर्थनीय असू शकतं. हे पुरेसं धक्कादायक आहेच. पण त्याहून धक्कादायक आहे ते हे, की हे आजूबाजूला कुणाच्या ध्यानातही येत नाही.
नाही पटत?
थोडं पुढे जाऊन पाहू. मी इथे एका विद्यापीठात ‘development econonics’ शिकवतो. माझ्या विषयात जेव्हा लिंगभावाधारित असमानता हा मुद्दा शिकवण्याची वेळ येते, तेव्हा मी माझ्या विद्यार्थ्यांना विचारतो, ‘तुमच्या आजूबाजूला आहे का लिंगभावाधारित असमानता?’ तर त्यांच्या मते ती त्यांच्या समाजात अस्तित्वातच नसते. त्यांच्या मते अशा प्रकारचा भेदभाव अफगाणिस्तानात किंवा आशियाई देशांत होत असतो फक्त. फारतर त्यांच्या देशात स्थलांतरित झालेल्या काही निराळ्या वंशाच्या लोकांमध्ये. पण गोर्‍या लोकांच्यात? चक्. शक्यच नाही. मग मी एक साधा प्रश्न विचारतो. वर्गातल्या किती व्यक्ती खेळाला किती वेळ देतात, त्यांपैकी स्त्रिया किती वेळ देतात आणि पुरुष किती वेळ देतात? आजही पुरुष आणि स्त्रिया यांच्या बाबतीत, या प्रमाणात चांगलीच तफावत आहे. या उत्तराला अडखळणं हा त्या विदयार्थ्यांच्या शिक्षणातला महत्त्वाचा टप्पा असतो. आपल्या समाजात कोणत्याही प्रकारचा लिंगाधारित भेदभाव होत नाही आणि आपण अशा भेदभावापासून जणू मुक्तच आहोत, असं मानत असलेल्या या मुलांचं आभासी निर्णयस्वातंत्र्य या प्रश्नापाशी संपतं आणि त्यांचे डोळे उघडतात.
भारतात – महाराष्ट्रात – या बाबतीत काय चित्र दिसतं? मी मुंबईत एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात वाढलो आहे. मी या प्रकारचं बंदिस्त निर्णयस्वातंत्र्य अनुभवलेलं नाही.  पुढे मी महाराष्ट्रातल्या काही खेड्यांमध्ये राहिलो, काही काम केलं. तिथेही आपल्या समाजातल्या स्त्रीपुरुष भेदभावाबद्दल लोकांची जाण लख्ख असलेली मी अनुभवलेली आहे. उत्तरं अजून पूर्णपणे मिळवता आलेली नाहीत. मान्य आहे. पण प्रश्न नक्की काय आहे, तो आहे की नाही, या पातळीवर अशिक्षित, ग्रामीण, गरीब समाजातही व्यवस्थित जागृती आहे, हा माझा अनुभव आहे. ‘बाई म्हणून मला दुय्यम स्थान मिळतं’ हे भान तळागाळातल्या बाईपासून उच्चशिक्षित-सवर्ण-शहरी बाईपर्यंत सगळ्यांना आहे.
माझ्या मुलानं या देशातल्या आभासी स्वातंत्र्याच्या पिंजर्‍यात अडकू नये, त्यालाही आपल्या सामाजिक स्थानाचं लख्ख भान असावं असं मला वाटतं. शिवाय व्यक्ती म्हणून आपण गोर्‍या लोकांपेक्षा कुणीतरी कमी आहोत, असं त्याला न वाटता त्याला आपल्या वैविध्यपूर्ण वारशाची आणि त्यातून मिळणार्‍या सामर्थ्याचीही जाणीव असावी असंही मला वाटतं. म्हणून त्यानं मराठी आणि पर्यायानं भारतीय संस्कृतीला पारखं होऊ नये, अशी माझी इच्छा होती.
म्हणून मी मराठी बालसाहित्याकडे वळलो. समग्र बालसाहित्याची झाडाझडती काही घेतली नाही, तसा दावाही नाही. पण मला मिळालेल्या मोजक्या पुस्तकांतूनच मला धक्के बसायला सुरुवात झाली.
पुस्तकं मिळवायला सुरुवात केल्या-केल्याच लक्ष्यात आलं, बालसाहित्यातून हिंसा आणि भेदभाव या गोष्टींचा उघड पुरस्कार असू नये, असं जे एक सर्वमान्य तत्त्व आहे, ते आपल्याकडे अजून पुरतं अवतरलेलं नाही. अजुनी राक्षसांचा खून करण्यासाठी केवळ ते राक्षस आहेत एवढं एकच ‘कारण’ आपल्याला पुरेसं वाटतं. बदलाला सुरुवात झालीय, नाही असं नाही. पाठ्यपुस्तकांत थोडे जाणीवपूर्वक बदल दिसतात. पण ते अपवादात्मक म्हणावेत अशीच परिस्थिती आहे.
मग मी माझ्या बरोबरीच्या पालकांकडे विचारणा करायला सुरुवात केली. तेव्हा मला ‘प्रथम बुक्स’ची पुस्तकं मिळाली. त्यात या प्रकारच्या मूलभूत अन्यायांची पायरी मागे टाकलेली मला जाणवली. भेदभाव असू नये, इतका साधा विचार तरी त्यांना मान्य असावा असं वाटलं, नि मी खूश झालो. पण त्यात भाषांतरित पुस्तकांचा भरणा होता. बरं, भाषांतर तरी नीट असावं? बरेचदा ते शब्दाला शब्द या प्रकारे केलेलं भाषांतर असे नि वरकरणी ती भाषा मराठी दिसली, तरी माझ्या भाषेशी त्या भाषेचा काहीच संबंध नसे. यानं मी वैतागलो. दुसरं म्हणजे, प्रचंड कंटाळवाण्या गोष्टी. त्यांना गोष्टी तरी कसं म्हणावं? गोष्टीत काहीतरी घडावं, त्यातून धक्के मिळावेत, आनंद-दुःख-मजा अशा भावना अनुभवाला याव्यात, कल्पनेला आव्हान मिळावं… असं काही त्यात नव्हतंच. नुसती ‘चिमखडे बोल’ सदरात टाकण्याजोगी महाबोअरिंग स्फुटं.
तोही टप्पा बाद.
मग मला माधुरी पुरंदरे भेटल्या.
खरंच सांगतो, मी सुखावलो. एकतर बाबाला ‘अरे बाबा’ म्हणणारी मुलं होती त्यात. मला लगेच त्या मुलांबद्दल आपलेपणा वाटला. दुसरं म्हणजे नायकांच्याइतक्याच नायिकाही असणं, त्यांच्या खेळण्या-वाढण्याबद्दलच्या संकल्पनांमध्ये लिंगभावाला अजिबात स्थान नसणं हेही मला फारच आवडलं. आणखी एक महत्त्वाचं म्हणजे भाषा. मी ज्या भाषेत वाढलो, जी भाषा रोज वापरतो, ती जिवंत भाषा या पुस्तकांत होती. बरं वाटलं. आपला शोध संपला असं वाटून मी त्यांची अनेक पुस्तकं मुलासोबत वाचायला सुरुवात केली. पण जसजसा मी खोलात जायला लागलो, तसतसं माझं डोकं मला स्वस्थ बसू देईना. यश आणि राधा या त्यांच्या बालनायक-नायिकांपर्यंत सगळं आलबेल होतं. पण त्यांच्या मागच्या पिढीकडे बघितलं, की चोर पकडला गेल्यासारखं वाटे. आई-बाबा, आजी-आजोबा, ताई-दादा या सगळ्या मोठ्या माणसांच्या लिंगाधारित पारंपरिक भूमिका आपल्या जशाच्या तशा. वास्तवात काही माझ्या पिढीतले आई-बाप इतके पारंपरिक कपडे घालत नाहीत नि इतकी पारंपरिक कामंही करत नाहीत. पण यश नि राधाचे पालक मात्र माधुरी पुरंदरेंचे पालक असावेत, असे मागच्या पिढीत गोठल्यासारखे! अगदी ‘आज्जी’ पुस्तकातली आज्जीही खट्याळपणाचे काहीसुद्धा तपशील न देऊ शकणारी आणि त्या गुलदस्त्यातल्या खट्याळपणाबद्दल तिच्या शिक्षा देण्यापुरत्या येणार्‍या बाबांकडून पट्टीचा मार खाणारी. आजोबा मात्र राजरोस कुणाच्या तरी बागेत शिरून आंबे चोरण्यासारख्या ‘निरागस’ खोड्या करणारे. हे फारच चाकोरीबद्ध होतं. दुसरी जाणवण्याजोगी त्रासदायक बाब म्हणजे वर्णभेद. सगळ्या मोलकरणी आणि रिक्षावाले काका यांचा वर्ण सावळा. अरेच्चा! हेही वास्तवाला धरून नाहीच की. मुद्दाम एखादी संकल्पना डोक्यात बिंबवण्यासाठी करावी, तशी वर्णाची निवड. बरं, ही थोडी निम्न स्तरातली मंडळी यश आणि राधाशी कशी वागतात? जसं ‘अशा’ माणसांनी उच्चवर्णीय श्रीमंत लहान पोराशी वागावं, तशीच. त्याच्या सामाजिक स्तराला जपून. आपली ‘पायरी सांभाळून’.
मला दिसत-खुपत होतं ते खोटं नव्हतं. पण आपण जरा जास्तच कीस काढतोय की काय, असं वाटून मी माझ्या डोक्याला तिथेच थांबवलं आणि पर्याय शोधायचं ठरवलं.
आपल्याला हव्या त्या प्रकारच्या भेदभावरहित आधुनिक समाजाची निर्मिती करण्यावर विश्वास ठेवणारे नि तशी कृतीही करणारे माझे आवडते साहित्यिक म्हणजे विंदा करंदीकर. मी त्यांचं ‘एटू लोकांचा देश’ मिळवलं.
आता इथे मला थोडी पार्श्वभूमी सांगणं भाग आहे. त्याचं काय आहे, मी अर्धा ब्राह्मण, अर्था मुसलमान असा मराठी. माझी बायको चिनी. अर्थात माझा मुलगा अर्धा चिनी.
तर – मी त्याला ते वाचून दाखवावं म्हणून उघडलं. त्याचं कथानक ठाऊक आहे ना तुम्हांला? एटू लोकांच्या राज्यावर चिनी लोक हल्ला करतात आणि आपली घरं हवेत उडवून नेऊन नि मग त्याच घरांखाली चिन्यांचा कपाळमोक्ष करून एटू लोक पुन्हा एकदा सुखी होतात, अशी ती गोष्ट. १९६२ सालच्या भारत-चीन युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली.
मला मान्य आहे, यात विंदांना काही दोष देता येणार नाही. त्यांच्या काळाला धरून असलेलीच ती कविता होती. आज मी चिनी बायको करीन, असं त्यांना तरी काय स्वप्न पडलेलं असणार! पण म्हणून मी माझ्या मुलाला आज ती कविता ऐकवीन म्हणता? कोणत्या तोंडानं ऐकवू? पन्नास-साठ वर्षांनंतर, जग जवळ येत असताना, आपण आपल्या सीमा अधिकाधिक विस्तारत चाललेले असताना, ती कविता मागल्या पिढीतच अडकून पडलेलं आहे, कालबाह्य झालेलं आहे, हे आपल्याला मान्य करावंच लागेल. मी गुमान ‘एटू लोकांचा देश’ सोडून दिला!
माझं अतिशय आवडत पुस्तक काढलं – ‘राणीचा बाग’. पण इथेही रस्ता सरळ नव्हताच.
‘माकड होते वाचीत पुराण,
उंट होता वाचीत कुराण’
या ओळीला अडखळलो. का बुवा? प्राण्यांचेही धार्मिक-सामाजिक लागेबांधे असलेच पाहिजेत? त्यांनीही यातून मुक्त असू नये? हत्ती आपला कायम मोदक खाण्यात मग्न, मारुतीचं वंशज असलेलं माकड पुराणावर हक्क सांगणार, नि अरबस्तानातून आलेला उंटच कायम कुराण वाचणार?
मुद्दामहून नसेलच केलं हे विंदांनी. पण नकळत झालेली ही निवड मला अनावश्यक आणि संकुचित वाटत होती.
हेही असोच. आपण अद्भुताकडे जाऊ, असं म्हणत ‘आटपाट नगरामध्ये’ उघडली.
आटपाट नगरामध्ये
नाही होत चोरी;
हुशार मुले काळी; आणि
खुळी मुले गोरी.
‘हुशार मुले काळी आणि खुळी मुले गोरी’ ही उलटापालट? म्हणजे हुशार मुलांनी गोरं असणं नि खुळ्या मुलांनी काळं असणं ही आदर्श व्यवस्था?
यावर काही बोलायची तरी गरज आहे?
असो.
माझ्या मते मराठी बालसाहित्य इतकं संकुचित, पारंपरिक आणि रूढीबाज असायची काहीच गरज नाहीय. मराठी साहित्याला विद्रोहाचीही दीर्घ परंपरा आहेच की. पण अडचण अशी, की फुले-आंबेडकर म्हणा किंवा कष्टकरी समाजाच्या चळवळी म्हणा – बालसाहित्यापर्यंत पोचल्याच नाहीत. त्या पोचायला हव्या आहेत. आपण मनावर घेतलं, तर ते अशक्यही नाही. विद्रोही साहित्य संमेलनात प्रतिमा परदेशींनी सांगितलेली एक गोष्ट सांगतो.
एक होता काऊ आणि एक होती चिऊ. कावळ्याचं घर होतं शेणाचं नि चिमणीचं घर होतं मेणाचं. पावसाळ्यात काऊचं घर गेलं वाहून. म्हणून तो गेला चिऊकडे. म्हणाला,
‘चिऊताई, चिऊताई… दार उघड…”  
चिऊनं त्याला घरात तर घेतलं नाहीच. ठेवलं पावसात भिजत. वर त्याच्या शेपटीला निखार्‍याचा चटकाही दिला. गेला बिचारा निघून.
पुढे उन्हाळा आला. उन्हाचा अगदी कहर झाला. त्यात चिऊचं घर मेणाचं. मेण वितळून त्याचे ठिपके तिच्या पंखावर पडू लागले. त्यामुळे तिची मऊमऊ पिसं एकमेकांना चिकटू लागली. बिचारी हताश झाली. काऊच्या घरी आली. म्हणाली,
“काऊदादा, काऊदादा, दार उघड….” खरा म्हणजे काऊ चिडायचाच. पण त्याने विचार केला, आता ही बिचारी कुठे जाईल, काय करील? त्याने तिला घरात घेतलं, शेणाच्या थंडगार भिंतीपाशी सावलीला बसवलं, प्यायला पाणी दिलं, अंगावरचं मेण झाडलं…
दोघांची पुन्हा मैत्री झाली…
– सुमेध दलवाई
sumedhdalwai@yahoo.com
(शब्दांकन : मेघना भुस्कुटे)
meghana.bhuskute@gmail.com
***
चित्रस्रोत : आंतरजाल
Facebook Comments

4 thoughts on “गेल्या पिढीत अडकलेलं बालसाहित्य”

  1. “तरल बुद्धिमत्ता कशी असावी याचा वस्तुपाठच जणु” असे वैचारिक लेखन वाचायला मिळाल्याचा आनंद झाला.
    बर् याच बाबी प्रथमच लक्षात आल्या!
    एवढा विचार करून साहित्य निर्मिती व्हायला हवी असते, हे पण आताच ध्यानात आले !
    PCM च्या अवास्तव रेट्यामुळे भाषा शिक्षणाची अक्षरशः परवड झाली आहे.
    सकस साहित्याचे निकषही या निमित्ताने लक्षात येतात.
    सुमेधजी एक विनंती करतो. पुढील प्रत्येक मराठी साहित्य संमेलनात आपले सदर विचार आपण स्वतःच मांडत राहणे, ही काळाची गरज आहे!
    प्रा. दिलीप जनार्दन (भानु) चौधरी
    शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, अमरावती

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *