बालसाहित्यांक २०१७ लेख

समारोप

बालसाहित्यांकाची  सुरुवात करताना तीन टप्पे मनाशी होते.
काल
लहानपणीच्या अनेक आनंदांच्या आठवणी पुस्तकाशी निगडित असल्यामुळे आपल्या पिढीनं कायम केलेलं स्मरणरंजन. ‘वाचन म्हणजे लै भारी महाराजा, प्रश्नच नाही’ अशा प्रकारच्या प्रतिक्रिया, वाचन म्हणजेच उत्तम संस्कार अशी गाढ समजूत, पुस्तकाबद्दलचा एक भाबडा भक्तिभाव… या सगळ्या गोष्टी ज्या स्मरणरंजनातून उद्भवतात, ते स्मरणरंजन. स्मरणरंजनाला टाकाऊ समजण्याची चाल अलीकडे आलेली असली, तरी त्याचे म्हणून काही फायदे असतातच. परंपरेचा ओघ न बिघडवता तिला शक्य तितक्या डौलदारपणे वर्तमानात आणण्याचं ते साधन असतं. आपल्याला सगळ्यांनाच ‘आमच्या काळी’छापाच्या गप्पा बोला-ऐका-लिहा-वाचायला मज्जा येते, ती उगाच नव्हे. त्या दृष्टिकोणातून लहानपणीच्या वाचनाकडे पाहण्याचा एक टप्पा होता.
आज 
आपली पोरं-पोरी, भाचरं, पुतण्ये-पुतण्या, नातवंडं… ही सगळी समकालीन बालमंडळी वाचन या गोष्टीला किती महत्त्व देताहेत, ते रोखठोक दर्शवणारा समकाल. बालसाहित्यात आज काय परिस्थिती आहे? संख्यात्मक, दर्जात्मक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय निकष लावून तपासून पाहिलं, तर मराठी बालसाहित्यात काय चाललेलं दिसतं? खरोखरच चिंता करण्यासारखी परिस्थिती आहे का? असल्यास त्यावर नक्की कोणते उपाय आहेत? या गोष्टी तपासून पाहणारा हा टप्पा होता.
उद्या
बालसाहित्य या गोष्टीच्या भवितव्याचा विचार म्हणजे अखेरशेवट साहित्याच्याच भवितव्याचा विचार. आज बालवाचक असलेले लोक उद्या सज्ञान वाचक असणार आहेत. उद्या ते वाचणार आहेत का? ते वाचू इच्छितात का? कोणत्या माध्यमांतून? जर हे माध्यम पुस्तक नसणार असेल, तर आपल्याला ते चालणार आहे का? जर ज्ञान आणि पुस्तक यांच्यात अद्वैत नसेल, तर का चालू नये? जर मतलब ज्ञानसंस्कृतीशी असेल, तर ती पुस्तकातून आली काय किंवा चित्रफितीतून आली काय, आपल्याला नक्की अडचण काय आहे? या सांधेबदलाचे नक्की कोणते तोटे असू शकतील? अशा प्रकारचे ‘सैतानी’ प्रश्न उघड्या डोळ्यांनी विचारणारा हा टप्पा होता.
या टप्प्यांचा विचार करूनच ‘तेथे लव्हाळी वाचती?’ असं काहीसं आशावादी, पण काहीसं प्रश्न उपस्थित करणारं शीर्षक अंकासाठी निवडण्यात आलं होतं.
हे तिन्ही टप्पे पेलण्यात आम्हांला पूर्णतः यश आलं का? याचं उत्तर संमिश्र आहे.
पहिल्या दोन टप्प्यांमध्ये आम्ही पूर्ण ताकदीनिशी उतरलो. खेड्यामधल्या आणि शहरामधल्या वाचनाच्या आठवणी, वाचनात बुडून जाण्याचा आनंद, वाचनाच्या काठाकाठानं हिंडत अनेक विषयांना स्पर्श करता येणं आणि समृद्ध होणं, वाचनातून लेखनाकडे – अर्थात निष्क्रिय आस्वादातून सक्रिय निर्मितीकडे जाणं… अशा अनेक प्रकारे आम्ही ‘काल’चा वेध घेऊ शकलो. दुसर्‍या टप्प्यावरही फार निराशा झाली नाही. आमच्या सर्वेक्षणातून हाती आलेली आकडेवारी आणि निष्कर्ष; निदान पुण्यामुंबईसारख्या शहरांतून तरी मराठी वाचणारी टीन एजर मुलं शोधताना आलेली निराशा; तरीही निराळ्या भाषेत, निराळ्या गावात वाचनाची आवड टिकून असण्याच्या आश्वासक खुणा; बालसाहित्याच्या आर्थिक-सामाजिक-राजकीय बाजूंबद्दल अनेकांनी उपस्थित केलेले रोखठोक सवाल… या सगळ्यासकट आम्ही समकालाचं एक यथातथ्य चित्र उभं करू शकलो. असं लक्ष्यात आलं, की मराठी बालसाहित्याच्या सद्यकालीन परिस्थितीपेक्षा भूतकाळ थोडा बरा होता. हे नॉस्टॅल्जियामुळे झालेलं मत आहे, की खरोखरच माध्यमस्फोटापूर्वी पुस्तकांना बरे दिवस होते, हे ठरवता येणं कठीण आहे. पण आज मुलं जितकी पुस्तकं वाचतात, त्याहून जास्त तीसेक वर्षांपूर्वी वाचत असावीत असं म्हणायला जागा आहे. तेव्हाही मराठी बालसाहित्यात सगळं काही आलबेल सुरू होतं असं नव्हेच. पण मधल्या काळात झालेल्या आर्थिक-सामाजिक-राजकीय-भाषिक बदलांच्या काळात मराठी बालसाहित्याची पुरती दाणादाण उडालेली आहे. मुलं वाचताहेत, नाही असं नाही. पण इंग्रजीनं याही प्रांतात हातपाय पसरलेले आहेत. याच्याशी जुळवून घेणं हे मराठी बालसाहित्यापुढचं आणखी एक आव्हान आहे.
तिसर्‍या टप्प्याला भिडणं मात्र आम्हांला काहीसं जड गेलं. ‘स्टोरी वीव्हर’ या संपूर्ण नव्या माध्यमातून पुस्तकाकडे पाहणार्‍या प्रयोगाचा अपवाद वगळता आम्ही ‘उद्या’चा वेध घेऊ शकलो नाही. वास्तविक माधुरी पुरंदरेंच्या (प्रकाशित न करता आलेल्या) मुलाखतीत एक कळीचा मुद्दा होता. आठवणी उगाळत न बसता, आजूबाजूच्या भोवतालाला नैसर्गिकपणे भिडणं आपल्या बालसाहित्यात नाही, हेच तर मराठी बालसाहित्याच्या अपयशाचं प्रमुख कारण नाही ना, असा तो मुद्दा होता. हा अतिशय महत्त्वाचा मुद्दा होता. जर आजचं वास्तव पुस्तक या एकतर्फी, अचल (static), संथ माध्यमाशी जुळणारं नसेल; आणि या माध्यमातून निर्माण होणारं साहित्य माध्यमाच्या मर्यादांवर मात करत आजच्या वास्तवाला भिडण्याची ताकद बाळगून नसेल; तर कुणी ते का वापरावं, त्यातून नक्की कुणाचं नि काय भलं साधणार आहे असे मूलभूत प्रश्न त्यातून निर्माण होत होते. त्यांची उत्तरं शोधण्याचा प्रयत्न करताना इतरही काही अनुत्तरित प्रश्न सुटण्याची शक्यता निर्माण झाली असती. पण आम्ही या प्रश्नापर्यंत पोहोचू शकलो नाही, हे इथे कबूल करणं भाग आहे.
तरीही – हा उपक्रम राबवायला अतिशय मजा आली, हे निराळं सांगायला नकोच.
या विषयाच्या शक्य तितक्या बाजू तपासण्याचा प्रयत्न करताना, ठरलेल्या तारखेचा धाक सांभाळताना, शक्य तितक्या अचूकतेचा ध्यास घेताना, पुन्हा-पुन्हा पुन्हा-पुन्हा सुधारणा करत राहताना – काही वाद, काही संवाद, आणि काही वादंगही झाले! पंकज भोसले यांनी ‘रेषेवरची अक्षरे’च्या संस्थळासमोर हा प्रस्ताव ठेवल्यापासून अंक प्रकाशित होईपर्यंत अनेक चढ-उतार आले. सहभागी होणारे लोक बदलले, गळाले, वाढले. कधी जाणूनबुजून समजूनउमजून विषयांत बदल केला, कधी उपलब्ध माहितीनुसार आपोआपच विषयांत बदल झाले. तांत्रिक मदतीच्या गरजा बदलल्या. चित्र आणि सजावट यांच्या मूळच्या कल्पना बदलत गेल्या.
या सगळ्या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर आम्हांला मदत करणार्‍या आमच्या मुद्रितशोधकांचे, चित्रकारांचे, तांत्रिक सल्लागारांचे, सजावटकारांचे आणि भाषांतरकारांचे आभार तर आम्ही मानतोच आहोत; पण संकल्पना सादर करणार्‍या पंकज भोसले यांचेही इथे आभार मानतो आहोत. इथून पुढेही असे एकेका विषयसूत्राला वाहिलेले, नवनवीन प्रयोग करणारे दर्जेदार अंक आम्ही देत राहू, अशी आशा आहे. अंकाच्या मुखपृष्ठासाठी आणि अंतपृष्ठासाठी आपली रसरशीत चित्रं देऊ करणारी बालचित्रकार सिया बांगडे आणि आपल्या वाचनानुभवाबद्दल लिहिताना थक्क करणारी भाषेची समज नि प्रगल्भता दाखवणारे बालवाचक – मंदार सुतार आणि साची देशपांडे – यांचे आम्ही विशेष ऋणी आहोत.
सरतेशेवटी – वाचक म्हणून तुम्हांला या अंकातून काय मिळालं? काही आनंदाचे क्षण, काही डोळे उघडायला लावणारे विचार आणि काही अस्वस्थ करणारे प्रश्न… हे सगळं मिळालं असेल, तर अंक यशस्वी झाला असं म्हणायला हरकत नाही. तसं असेल तर आणि तसं नसेल तरीही –  तुमच्या प्रतिक्रियांचं आणि सुचवण्यांचं मनापासून स्वागत आहे.
अंकाच्या मूडला साजेशा अशा एका कवितेनं समारोप करणं उचित होईल. हॅप्पी दिवाळी!
– संपादक
***
उघडावे कवाड
टिपावे उजेड
वाचावे सकळ
डोळसपणीं
येकेक वस्तू निरखावी
स्पर्शे-गंधें आकळावी
नादे-रसें अनुभवावी
मुक्तपणीं
सोडावे चित्त मोकाट
दौडवावी कल्पना फुफांट
करावे अवकाश उफराट
पिसाटपणीं
मग जे सामोरे ठाकते
ते ते बहुतांसी खुणावते
आत आत काही जुळते
आपसुखीं
– अमुक
***
मितीचा खेळ, सिया बांगडे

 

 

Facebook Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *