बालसाहित्यांक २०१७ लेख

‘अबब! हत्ती’ – मराठी बालसाहित्यातील एक बेदखल प्रयोग

‘अबब! हत्ती’ची सुरुवात खरंतर अपघाताने झाली. म्हणजे असं, की ‘आजचा चार्वाक’ ह्या दिवाळी अंकाचं लहान भावंड या स्वरूपात ‘हत्ती’ जन्माला आला. पण त्याआधी ‘आजचा चार्वाक’ची सुरुवातदेखील अशी ‘बातों बातों में’च झाली होती. तर तिथपासून सांगणं गरजेचं आहे. त्यासाठी थोडं मागे जावं लागेल.
त्याचं झालं होतं असं, की ‘जनता सरकार’ची राजवट आल्यानंतर समविचारी मंडळींकडून कधी नाही ते ‘आपलं राज्य’ आल्याच्या उत्साहात आणि ‘माये’पोटी ‘दिनांक’ ह्या साप्ताहिकाचा जन्म झाला होता. त्यात सुमारे २०-२५ मंडळी सक्रिय होती. दररोज संध्याकाळी ग्रँटरोडच्या ‘दिनांक’च्या कार्यालयात अंकाच्या आखणीच्या निमित्ताने चांगलीच वर्दळ असायची. त्यात आम्ही बँकवाले पाच-सात जण असायचो. तेव्हा बँकांमध्ये शनिवारी हाफ डे असायचा. त्यामुळे शनिवारी दुपारी तर तिथे गप्पागोष्टींची मस्त मैफल जमायची. राजकारण, समाजकारण, संस्कृती, परंपरा, क्रीडा, अर्थकारण, नाटक-सिनेमा-साहित्य-चित्र-संगीतादी कला अशा अनेक विषयांवर तिथे झडझडून चर्चा व्हायच्या. त्यामुळे शनिवार हा आमच्या लेखी ‘चंगळवार’ होता. पुढे जनता सरकारचं राज्य कोलमडलं आणि तात्कालिक वा नैमित्तिक कारणं वेगळी असली, तरी फंड आणि उत्साह यांच्याअभावी साप्ताहिक ‘दिनांक’देखील यथावकाश बंद पडलं. तिथल्या मंडळींची पांगापांग झाली.
आम्ही सारे तेव्हा २५४०च्या वयोगटातले होतो. ‘दिनांक’मधल्या अनुभवाच्या शिदोरीवर प्रत्येकाला काही ना काही करायची सुरसुरी होतीच. थोडे आधीच बाहेर पडलेले निखिल वागळे, मीना कर्णिक, द्वारकानाथ संझगिरी, कपिल पाटील वगैरेंनी ‘अक्षर’ हा दिवाळी अंक, ‘चंदेरी’ हे सिनेसाप्ताहिक आणि ’षटकार’ हे क्रीडा साप्ताहिक सुरू केलं होतं. त्याचाच विस्तार नंतर ‘महानगर’ आणि ’आज दिनांक’ ही सायंदैनिकं सुरू होण्यात झाला. विनायक पडवळने ‘भरतशास्त्र’ हे नाटकाला वाहिलेलं नियतकालिक आणि ‘स्पंदन’ हा दिवाळी अंक सुरू केला. राजन पडवळ ह्या विनायकच्या भावाने ‘बखर’ नावाचा दिवाळी अंक सुरू केला. नंतर विनायक पडवळने काही वर्षं साप्ताहिक ‘श्री’चं संपादन करून पुढे ‘करू टवाळकी’ हे मासिक सुरू केलं. ‘साप्ताहिक दिनांक’मधून निपजलेल्या ह्या नियतकालिकांच्या पिलावळीने नंतर माध्यमांमध्ये स्वतःचं स्थान निर्माण केलं. ही वंशावळ तशी लोभस आहे. तर ह्या अंकांमध्ये कुठे ना कुठे लिहायची निकड म्हणा, हौस म्हणा, पूर्ण व्हायची. पण शनिवारी गप्पांचा फड जमवायची आम्हा बँकवाल्यांची हौस काही त्यातून भागेना!
मग आमचा गप्पांचा अड्डा हळूहळू दर शनिवारी फोर्टमधल्या ‘कॅफे मोकॅम्बो’मध्ये जमू लागला. त्यात आम्ही (मी, हेमंत कर्णिक, गोपाळ आजगांवकर), युसुफ शेख, विश्वास पाटणकर, सुधीर प्रधान, सुरेश पाटोळे वगैरे ‘बँक ऑफ इंडिया’वाले ‘दिनांकीय’ असायचे; तसेच सुनील तांबे, विजय तांबे, गणेश जगताप हेदेखील असायचे. मेघनाद कुलकर्णी, नीलकंठ कदम असे काही पाहुणे कलाकारदेखील यायचे. साधारण साताठ तास हा बीअरयज्ञ सुरूच असायचा. त्यात युसुफ, विश्वास वगैरे सहसा प्यायचे नाहीत. पण गप्पांमध्ये मात्र सगळे सामील व्हायचे. तल्लख हास्यविनोद व्हायचे. बौद्धिक-वैचारिक बोललं जायचं. भन्नाट अनुभव सांगितले जायचे.  मतभिन्नता असल्यामुळे हिरिरीने वाद घातले जायचे. एकुणात आकंठ मजा यायची.
‘दिनांक’मध्ये आम्ही जे वीसेक जण होतो, त्यांची स्वारस्यक्षेत्रं वेगवेगळी होती. आमचा गट हा साहित्याशी जास्त निगडित होता. आम्ही ‘मोकॅम्बो’त बसायला लागलो, तेव्हा ‘सत्यकथा’ बंद पडून तीनचार वर्षं झाली होती आणि हळूहळू दर्जेदार वाङ्मयीन मासिकाची उणीव जाणवू लागली होती. ‘मौजे’च्या अभिरुचीविरुद्ध कितीही झोड उठवली असली, तरी ‘सत्यकथे’च्या निष्ठेविषयी मनामध्ये आदर होताच. आम्ही जरी ‘साठोत्तरी’ म्हणवल्या जाणार्‍या जाणिवेला जास्त महत्त्व देत असलो, तरी आमच्या आवडीचे अनेक लेखक हे ‘मौजे’चेच होते. वास्तववाद व देशीवाद ह्याबाबत आमच्यात आपापसांत कमी-जास्त ओढ असली, तरी त्यातला ठिसूळपणा बहुतेकांना जाणवत असल्यामुळे आपण काहीतरी वेगळ्या जाणिवेचं साहित्य वाचकांना देऊ शकू अशी आम्हांला आशा होती. सत्यकथा, युगवाणी, अनुष्टुभ ही साहित्यिक, आणि नवभारत, समाज प्रबोधन पत्रिका ही सामाजिक नियतकालिकं आमच्यासमोर होती.
थोडक्यात सांगायचं तर साप्ताहिक ‘दिनांक’चा अनुभव आणि ‘सत्यकथे’मुळे निर्माण झालेली वाङ्मयीन व्यासपीठांची पोकळी ह्यांतून मराठी साहित्यात काहीतरी भरीव करावं, अशी कल्पना त्या बीअरयज्ञामध्ये आमच्या बोलण्यात वरचेवर येऊ लागली. त्यातून मासिक, द्वैमासिक वगैरे शक्यतांचा विचार करत आम्ही दिवाळी अंकाने सुरुवात करून नंतर मासिकाकडे वाटचाल करण्याच्या कल्पनेवर स्थिरावलो. दिवाळी अंकांना जाहिराती मिळण्याची शक्यता असल्यामुळे ते जास्त परवडणारं होतं.
बर्‍याच दिवसांच्या चर्वितचर्वणानंतर एक दिवाळी अंक काढण्याचं पक्कं झालं. ज्याचं नाव कुणाला सुचलं वगैरे काही आठवत नाही आणि असे सर्वच तपशील आठवणं तसं महत्त्वाचंही नाही. ह्याचं कारण ती शेवटी एक सामूहिक कृती होती आणि श्रेय वगैरे तेव्हा कुणाच्याही डोक्यात नव्हतं. आज जसं करिअरला महत्त्व आहे, तसं तेव्हा बेदरकारीला महत्त्व होतं. मात्र मराठीमध्ये आपण एक वेगळी अभिरुची जोपासू या असं भान सगळ्यांनाच होतं. ढोबळ मानाने ह्या अभिरुचीचं स्वरूप असं होतं, की मराठीमध्ये साहित्य काय किंवा वैचारिक लेखन काय, एकूणच भावुकतेवर भर आहे आणि बौद्धिकतेला फारसा थारा नाही. तर हे चित्र बदलण्याचा आपण आपल्या परीने प्रयत्न करणे, ललित लेख या बोकाळलेल्या अल्लड-लडिवाळ प्रकाराला पायबंद घालण्यासाठी सज्जड वैचारिक लेखांचं पुनरुज्जीवन करणे, परंपरेवर केवळ हल्ले चढवायचा आततायीपणा करण्याऐवजी तिची रीतसर चिकित्सा करणे आणि साहित्यातदेखील कल्पकतेला वाव देणार्‍या कलाकृती बव्हंशाने प्रकाशित करणे असं डोक्यात होतं. सुदैवानेच म्हणायला हवं; त्या वेळी श्याम मनोहर, कमल देसाई, भाऊ पाध्ये, अनिल डांगे वगैरे फिक्शन लेखक आणि वसंत पळशीकर, मे. पुं. रेगे, विश्वनाथ खैरे आदि वैचारिक मांडणी करणारे बुजुर्ग लेखक ह्यांच्याबरोबर आम्हां मंडळींची आजवरच्या वाटचालीमुळे जवळीक होती. आम्हांला प्रायोगिक साहित्यच हवं होतं. पण ते केवळ देशीवादी वा वास्तववादी नको होतं, तर महानगरी आणि जागतिक भान असलेलंदेखील हवं होतं. तर ह्यासाठी ’चार्वाक’ हे नाव सुचणं अगदी सयुक्तिकच होतं. ‘चार्वाक’ हे नाव आधीच कुणीतरी पटकावलेलं असल्यामुळे नावनोंदणीच्या दृष्टीने त्याला ’आजचा’ हे बिरुद जोडावं लागलं. आणि तेही तसं सयुक्तिकच होतं.
थोडक्यात सांगायचं, तर ‘आजचा चार्वाक’चं संपादकीय धोरण वा उद्दिष्ट हे सुजाण वाचकांसाठी एक प्रयोगशील दिवाळी अंक सुरू करणं हे होतं, ज्यासाठी मजकूर मिळवण्याच्या पातळीवर आमची पुरेशी तयारी होती. मात्र त्याची तांत्रिक बाजू, अर्थकारण ह्याबद्दल आम्ही अनभिज्ञ होतो. उत्साहाच्या भरात आम्ही कामाला लागलो. साप्ताहिक ‘दिनांक’पासून असलेले आमचे हितचिंतक आणि मित्रांचा फौजफाटा हेदेखील आम्हांला हातभार लावण्यासाठी तैनात होताच. त्यामुळे जाहिराती मिळवणं तितकंसं जड गेलं नाही. एकूण पहिल्या अंकातच अर्थकारण जमून गेलं. परंतु तांत्रिक बाजूकडून आम्ही लंगडे ठरलो आणि आमचा पहिलाच अंक दिवाळीनंतर तब्बल आठवड्याभराने आला. त्यामुळे खपाकडून तो अंक काहीसा लंगडा ठरला. परंतु त्याला मुंबई मराठी पत्रकार संघाचा सर्वोत्कृष्ट अंकासाठी दिला जाणारा पुरस्कार मिळाला आणि आपल्या वेगळ्या स्वरूपामुळे हा अंक चांगलाच चर्चेत आला. तरीही हे कबूलच करायला हवं, की खपाच्या दृष्टीने पोषक ठरण्यासाठी अंक जेवढ्या आधी बाजारात यायला लागतो; तेवढ्या आधी ‘चार्वाक’च्या शेवटच्या – म्हणजे अगदी दहाव्या – अंकापर्यंत एकही अंक बाजारात आला नाही. मात्र ‘चार्वाक’च्या पहिल्याच अंकामध्ये आम्हांला सुमारे पंधरा हजार रुपये फायदा झाला. ह्याचे श्रेय अर्थातच मित्रमंडळींच्या आणि हितचिंतकांच्या कृपेने मिळालेल्या जाहिरातींना होतं, खपाला नव्हतं.
हे जरी असलं, तरी वर सांगितल्याप्रमाणे ’चार्वाक’चा पहिलाच अंक हा चोखंदळ मराठी वाचकांच्या मर्जीला उतरला आणि त्याचा बर्‍यापैकी बोलबाला झाला. त्यामुळे आमचा हुरूप अर्थातच वाढला. आणि अंकाविषयीच्या प्रतिक्रियांच्या अनुषंगाने तेव्हा झालेल्या चर्चेतून असा एक सूर निघाला, की आपण जी अभिरुची आणि धारणा मराठी साहित्यात रुजवू पाहत आहोत ती सहजी स्वीकारली जाणं हे तसं दुरापास्त आहे आणि त्यासाठी वाचकांची अभिरुची जोपासायची सुरुवात बालपणापासून करायला हवी. अर्थातच एकविसाव्या शतकात  जगामध्ये ज्या उलथापालथी घडल्या आणि जग जे स्क्रीनमय झालं, ते विचारात घेता हा कयास आता भाबडाच वाटतो ते वेगळं! गंमतीत सांगायचं, तर आपल्याला प्रगल्भ वाटणारा वाचक घडवायची सुरुवात बालपणापासूनच करायला हवी हे आमचं वाटणं, ज्यांना आम्ही लहानपणी ’पोरं पकडायची गाडी’ असं हिणवायचो,  त्या ‘आरेसेस’च्या धर्तीवर होतं.   
‘आजचा चार्वाक‘च्या पहिल्या अंकाच्या गंगाजळीतून लेखकांची मानधनं आणि सर्वच खर्चांची बिलं रीतसर चुकती केल्यानंतर झालेला फायदा हा कनवटीला लावण्याची इच्छा कुणालाही नसल्यामुळे त्यातून पुढच्या वर्षी लहान मुलांचा दिवाळी अंक काढून त्यानंतर लहान मुलांसाठी  मासिक सुरू करायचं हे नक्की झालं. थोडक्यात ‘नानास भावंड जाहले’ ह्या चालीवर म्हणायचं, तर ’अबब! हत्ती’चा जन्म हा ’आजचा चार्वाक’चा लहान भाऊ या स्वरूपात झाला. १९९०च्या दिवाळीमध्ये सुप्रसिद्ध चित्रकार बद्रीनारायण ह्यांच्या लालगडद हत्तीचं मुखपृष्ठ घेऊन ‘अबब! हत्ती’ दिवाळी अंकांच्या बाजारात दिमाखात अवतरला.
ह्या पहिल्या अंकामध्ये ज्यांचा वाटा आहे, त्या लेखकांची नावं द्यावीशी वाटतात; कारण त्यातून ‘अबब! हत्ती’चे पाळण्यातले पाय दिसून येतात. शाहीर पांडुरंग माळी, स. गं. मालशे, कमल देसाई, श्रीराम लागू, रमेश रघुवंशी, नीलकांती पाटेकर, उर्मिला पवार, रघुवीर कुल, विश्वनाथ खैरे, वसंत आबाजी डहाके, ज्योत्स्ना कदम, सुचेता भिडे-चापेकर, पंडित विद्यासागर, मारुती चितमपल्ली, निर्मला देशपांडे, वीणा गवाणकर, मनोहर शहाणे, आशापूर्णादेवी, देवदत्त साबळे, रिचर्ड फाइनमन, सिसिलिया कार्व्हालो, विभावरी कुलकर्णी, मंगला नारळीकर, नरेश कवडी, राहुल पुरंदरे, सुनील तांबे, मुग्धा, अदिती, मदन गोकुळे. ह्याची सजावट केली होती, ती यशोदा वाकणकर आणि सचिन रास्ते ह्यांनी. ही यादी वाचून तुम्हांला कळलं असेलच, की ह्यांतले कुणीही ‘बालवाङ्मयातील नेहमीचे यशस्वी’ म्हणतात तशातले लेखक नव्हते. किंबहुना ह्यांतल्या बहुतेकांना आम्ही लहान मुलांसाठी लिहायची गळ प्रथमच घातली होती. ह्यापुढच्या अंकांत चक्क भाऊ पाध्ये, निखिल वागळे वगैरेंनीही लिहिलं. ह्यामध्ये आमचा हेतू मुलांना अनुभवांच्या, मांडणीच्या, अभिव्यक्तीच्या वेगवेगळ्या शैलींची ओळख करून देऊन बालसाहित्याच्या कक्षा विस्तारणं हा होता. आम्हांला मुलांचं मनोरंजन तर करायचं होतंच, पण त्यांच्यात मानवतावादी मूल्यं रुजवायची होती. भूतकाळाचा गौरव, इतिहासाबद्दलचा फाजील गंड, परधर्मीयांबद्दलचा थंड शत्रुत्वभाव अशा नकारात्मक गोष्टी टाळायच्या होत्या. प्रश्न विचारणं, पूर्वग्रहरहित निरीक्षणं करणं, विश्लेषण करणं यांना महत्त्व द्यायचं होतं. हे आम्ही कधी अधिकृतपणे बोललो वगैरे नाही, पण आमचं यावर न बोलताच एकमत होतं.
‘अबब! हत्ती’चं प्रयोजन बालसाहित्यामध्ये प्रयोग करणं हे होतं. मराठीमध्ये बालवाङ्मयाचं एकुणातच दुर्भिक्ष जाणवत होतं; शिवाय ‘टॉनिक’, ‘किशोर’, ‘चांदोबा’ वगैरे प्रस्थापित अंकांमधून दिल्या जाणार्‍या साहित्यापेक्षा वेगळं देण्याचाही आमचा प्रयत्न होता. मुलांसाठीचे अंक मुळात कमीच असल्यामुळे ‘अबब! हत्ती’च्या खपातून बरीच गंगाजळी उरली; तसंच ‘चार्वाक’च्या दोन दिवाळी अंकांतून – विशेषतः आमच्या स्नेही मंडळींच्या सहकार्यामुळे ज्या जाहिराती मिळाल्या, त्यांमुळे आमचा हुरूप वाढला आणि आम्ही मग मोठ्यांसाठी ‘चार्वाक’ आणि छोट्यांसाठी ‘हत्ती’ हे मासिक स्वरूपात आणण्याचा विचार करू लागलो. मराठी भाषक लहान मुलांची संख्या विचारात घेता आम्हांला जम बसवण्याच्या दृष्टीने ह्याची खातरी वाटली, की खपाचा विचार करता ‘चार्वाक’पेक्षा ‘हत्ती’ जास्त सोयीचा ठरू शकेल. मग ‘हत्ती’चा चांगला जम बसला, की त्या पैशांमधून आपण ‘चार्वाक’चं आधी द्वैमासिक आणि मग मासिक करू वगैरे वगैरे बेत!
दिवाळी अंकांचा आर्थिक व्यवहार पूर्ण व्हायला साधारण जानेवारी उजाडतोच. तर आम्ही ठरवलं असं, की आता परीक्षांचा काळ जवळ आला असल्यामुळे पालकांना मुलांचं पूर्ण लक्ष्य अभ्यासात असावंसं वाटत असणार. तर आपण आधी मे महिन्याचा एक सुट्टी अंक काढू आणि नंतर शाळा सुरू होताना ‘अबब! हत्ती’ मासिक स्वरूपात सुरू करू. झालं, आम्ही आमच्या हितचिंतकांबरोबरच कामाला लागलो. काळा घोडा इथल्या ’भारत हाऊस’ ह्या इमारतीच्या तिसर्‍या मजल्यावरच्या एका पोटमाळ्यावरचा एक पोटभाडेकरू ह्या स्वरूपात आमचा कारभार सुरू झाला. गप्पांच्या अड्ड्यासाठी छोटेखानी का होईना, हक्काची जागा तयार झाली.
शनिवारी ‘मोकॅम्बो’मध्ये जाणं तुलनेत खूपच कमी झालं!  
दिवाळी अंक काढताना आम्ही जाहिराती मिळण्यासाठी सोयीस्कर ठरणारा ए-फोर साइज कागद वापरला होता. तोच आकार मासिकासाठी सोयीचा ठरणं शक्य वाटलं नाही. मग विचार करता असं जाणवलं, की ज्या अर्थी लहान मुलांच्या मासिकांमध्ये जास्त जाहिराती ह्या ’चांदोबा’ ह्या आई-मुलांच्या मासिकाला मिळतात, त्या अर्थी जी जाहिरात-सामग्री तयार होते, ती ‘चांदोबा’च्या आकाराची असणार. तर आपणदेखील तोच आकार निवडावा. ‘अबब! हत्ती’चा आकार असा ठरला. पुढचा पेच मात्र काहीसा अवघड होता आणि अगदी खरं सांगायचं, तर तो शेवटपर्यंत कधीही नीटपणे सुटला नाही. तो म्हणजे वाचकांचा वयोगट ठरवणं. ‘चांदोबा’चं ह्या दृष्टीने कौतुक करायला हवं. ‘महाराष्ट्र टाइम्स’च्या ’पत्र नव्हे मित्र’प्रमाणेच’ ‘आई-मुलांचे मासिक’ ही त्यांची टॅगलाईन त्यांची भूमिका स्पष्टपणे अधोरेखित करणारी होती. आणि ‘चांदोबा’चं स्वरूप ह्या टॅगलाइनला साजेसंच होतं. त्यातल्या अनेक गोष्टी ह्या माध्यमिक शाळेतील मुलं आणि त्यांच्या घरातल्या आईवडलांनाच काय, पण आजी-आजोबांनादेखील रमवू शकणार्‍या होत्या.
बालसाहित्यात प्राथमिक शाळा – सुमारे चौथीपर्यंतची मुलं, पूर्व माध्यमिक शाळा – म्हणजे पाचवी ते सातवीपर्यंतची मुलं, आणि माध्यमिक शाळा – म्हणजे आठवी ते दहावीपर्यंतची मुलं; असे तीन वयोगट ढोबळमानाने जाणवतात. ह्या सगळ्यांना आपलासा वाटेल असा मजकूर एकाच मासिकात देणं ही जवळपास अशक्यप्राय गोष्ट आहे. मुलं भरभर वाढत असतात. मूल जितकं लहान तितका त्याचा वाढीचा वेग जास्त. पहिली, चौथी आणि सातवी या तीनही यत्तांमधल्या मुलांच्या आकलनांत मोठाच फरक असतो. त्यामुळे अंक नक्की कुणासाठी काढायचा हे ठरवणं फार जड जात असे. आज मागे वळून पाहताना असं वाटतं, की ‘हत्ती’च्या प्रयोगाच्या अपयशात वयोगटाविषयी नसलेली सुस्पष्टता हा एक महत्त्वाचा घटक होता. त्याऐवजी ‘हत्ती’ने जवळचं केलं ते द्वैभाषिक स्वरूप. जे इंग्रजी माध्यमाकडे असणारा वाढता कल पाहता काळाशी अनुरूप होतं. ‘अबब! हत्ती’च्या ४८ पानांपैकी पानं इंग्रजी मजकूर द्यायचं आम्ही ठरवलं आणि ह्या इंग्रजी मजकुराचा वयोगट बव्हंशाने माध्यमिक शाळेतला होता. बाकीच्या ४० पानांमध्ये आम्ही साधारणपणे पूर्व माध्यमिक ते माध्यमिक शाळांतल्या मुलांचा विचार करून मजकूर देत असू.
बालसाहित्यामध्ये सर्वसाधारणपणे अद्भुत आणि कल्पिताला जास्त आणि वास्तवाला कमी स्थान असतं. पण मराठी साहित्यात तेव्हा वास्तववाद प्रस्थापित होताना दिसत होता. त्या दृष्टीने आम्ही अंकात कल्पित आणि वास्तवाचा मेळ साधायचं ठरवलं. ह्यासाठी आम्ही मित्रांनीच कधी नाही ते बालसाहित्य प्रसवायला सुरुवात केली. ह्यातल्या इंग्रजी विभागातल्या गोष्टी लिहायची जबाबदारी हेमंत कर्णिकने एकहाती पार पाडली. लहानपणीच्या एरवी टारगटपणे सांगितल्या जाणार्‍या गोष्टी सुनील तांबेने अत्यंत खुसखुशीत शैलीमध्ये लिहिल्या. बालसाहित्यात लक्षणीय ठरेल अशी ‘झोपून अभ्यास’ ही त्याची ‘हत्ती’मधली गोष्ट अजूनही आठवते. विश्वास पाटणकरने कोकणातल्या बालपणाच्या अत्यंत रसाळ आठवणी आणि कल्पित कथादेखील लिहिल्या. ही तीन नावं चटकन आठवली म्हणून सांगितली. एरवी सुरेश परांजपेंसारखा विज्ञान लेखक ते  विश्वनाथ खैरेंसारखे परंपरा आणि संस्कृती यांचं वेगळं आकलन असणारे लेखक ‘हत्ती’करिता नित्यनेमाने लिहीत होते. ही नावंदेखील केवळ उदाहरणार्थ म्हणून आहेत. ५० अंक समोर ठेवून बसलं, तर लेखकांची ही यादी खूप मोठी होऊ शकेल.
ह्यातला गमतीचा भाग असा, की उदाहरणार्थ नावं घेऊन सांगायचं तर राजीव तांबे, अनंत भावे हे मुलांचे अत्यंत आवडते लेखक आमच्या अगदी घनिष्ट परिचयातले असूनही त्यांचं साहित्य आम्ही एखादा दिवाळी अंक वगळता क्वचितच प्रकाशित केलं असेल. ओ. पी. नय्यर ह्यांनी लता मंगेशकरना वगळून आपली अवघी संगीतदिग्दर्शनाची कारकीर्द सिद्ध केली, त्यातलाच हा प्रकार होता. ‘अबब! हत्ती’च्या अंकांमध्ये कोडी, उखाणे, विनोद ह्यांचीदेखील रेलचेल होती. त्यातही वेगळेपण राखायचा आमचा प्रयत्न असायचा. जसं शब्दकोडं असतं, तसं आम्ही अंककोडं सुरू केलं. म्हणजे गणिताची गोडी लागावी, सराव व्हावा, वगैरे उद्देश.  रामायण-महाभारत हे आपल्या संस्कृतीतले महत्त्वाचे ग्रंथ. त्यामुळे त्यांतल्या गोष्टी ह्या सर्वांना थोड्याबहुत प्रमाणात ठाऊक असतातच, हे लक्ष्यात घेऊन आम्ही रामायण-महाभारत कोडं हा प्रकार सुरू केला. मुलाला काही अडलं, तर त्यानं घरच्या वडीलधार्‍यांना त्याचं उत्तर विचारावं आणि त्यातून घरामध्ये चर्चेचं वातावरण तयार व्हावं हा हेतूदेखील होता. आम्ही केलेला आणखी एक महत्त्वाचा प्रयोग म्हणजे ‘अभ्यास -बिभ्यास’ हा विभाग. पुस्तकांपेक्षा अधिक ज्ञान हे आपल्या सभोवतालच्या जीवनात आहे, ह्याची जाणीव मुलांना करून देणं हा त्याचा हेतू होता. ह्या विभागाचं जे सुलेखन होतं, त्यातदेखील अभ्यास हा शब्द दुरेघी रेषांमध्ये पोकळ दाखवला होता, तर ’बिभ्यास’ हा शब्द दुरेघी रेषांमध्ये काळ्या रंगाने भरलेला होता. मार्कांनाच सर्वस्व समजणार्‍या पालकांना हे धार्ष्ट्य पचनी पडणं तसं काहीसं कठीणच होतं. साहजिकच ही एक जोखीम होती, पण ती तर आम्ही पहिल्या अंकापासूनच घेत आलो होतो. ‘हत्ती’च्या पहिल्याच अंकातला उर्मिला पवार ह्यांचा आपल्या शिक्षकांविषयीचा आणि पालकांविषयीचा उद्वेग उघडपणे सांगणारा लेख हा ‘मातृ देवो भव, गुरु देवो भव’ ह्या पारंपरिक धारणेला जोरदार धक्का देणारा होता. त्याविषयी काही पालकांनी नापसंतीदेखील दर्शवली होती. ‘मला लहानपणी मोठ्यांविषयी काय वाटायचं?’ असा एक भन्नाट विषय आम्ही एका दिवाळी अंकात घेतला होता.
‘हत्ती’तल्या मजकुरामध्ये मुलांचा सहभाग असावा ह्यासाठी आम्ही त्यांच्याकडूनही विनोद-कविता-गोष्टी वगैरे मागवायचो. गमतीचा भाग म्हणजे सचिन वानखेडे, संजय नारिंग्रेकर, दिनेश शिर्के हे आमचे टपाल हाताळणारे मदतनीस एवढे तरबेज झाले होते, की मुलांकडून येणार्‍या साहित्याची पहिली छाननी तेच करायचे आणि बहुतांश वेळा ती अचूकही असायची. तर ‘हत्ती’मधल्या मजकुराचा प्रश्न अशा रीतीने एकुणात मार्गी लागला होता.
मुलांच्या अंकासाठी मजकुराएवढीच सजावटदेखील महत्त्वाची असते. त्यात कल्पकता अत्यंत गरजेची असते. ‘अबब! हत्ती’ची मुखपृष्ठंदेखील चित्रकलेतील  वेगवेगळ्या शैलीचं दर्शन घडवणारी असत. ज्यांमध्ये बी. प्रभा, रघुवीर कुल, अरुण कालवणकर ते थेट नामदेव ढसाळ-मल्लिका अमरशेख ह्यांचा मुलगा आशुतोष ढसाळ, संभाजी व ज्योत्स्ना कदम ह्यांचा मुलगा शार्दूल कदम अशा वेगवेगळ्या पिढ्यांमधल्या लोकांनी आपले कुंचले सरसावले होते. अंतर्गत सजावटीमध्ये ऋजुता घाटे, महेश परांजपे, महेंद्र दामले, अश्विन परुळेकर, अतुल मानकर वगैरेंचा मोलाचा हातभार असायचा. एकुणात काय, तर निर्मितीच्या बाबतीत ‘हत्ती’ स्वयंपूर्ण आणि संपन्न होता.  
राहता राहिला होता तो सर्वात महत्त्वाचा म्हणजे आर्थिक प्रश्न. मुलांसाठीची उत्पादनं आज जागतिकीकरणानंतर जेवढ्या संख्येने उपलब्ध आहेत, तेवढी ती नव्वदच्या दशकामध्ये मुबलक नव्हती. कॅम्लिन, रावळगाव, पार्ले बिस्किट्स, नवनीत प्रकाशन, डी. एम. पाकिटवाला वगैरे मोजकी उत्पादनं तेव्हा मुलांच्या मासिकांमध्ये जाहिराती द्यायची. पण अशा जाहिराती मिळवण्यासाठी जाहिरात आणणारा माणूस नेमावा लागतो आणि  जाहिरातदारांना आकर्षित करण्यासाठी मुळात तुम्हांला लक्षणीय ग्राहकाधार लागतो. तो मिळवण्यासाठी अंकाची जाहिरात करणं गरजेचं असतं. ह्यासाठी आम्ही प्रयत्न जरूर केले, पण ते फारच जुजबी होते. म्हणजे मराठी शाळांना पत्रं लिहिणं वगैरे. त्यातून थोडेबहुत वर्गणीदार मिळाले, तरीही ती संख्या जेवढ्या झपाट्यानं वाढणं अपेक्षित होतं, ते आम्हांला साधलं नाही. ह्याचं कारण म्हणजे बर्‍याच शाळांमधल्या सत्प्रवृत्त शिक्षकांना अशी धास्ती वाटायची, की आपण जर ह्या अंकाचा प्रसार केला तर आपल्याला ह्यातून काहीतरी आर्थिक लाभ हवा असेल अशी शंका तर पालकांना येणार नाही ना? आणि पालकांची मानसिकता तर मोठीच बुचकळ्यात पाडणारी होती. त्याच काळात दहा हजार रुपयांमध्ये ‘वर्ल्ड बुक’ नावाचं इंग्रजी भाषेतलं एक चकाचक पुस्तक हसतखेळत विकत घेणारे पालक ‘अबब! हत्ती’चा पाच रुपयांचा अंक विकत घेताना किंवा  अंकाची वार्षिक वर्गणी भरताना काचकूच करायचे. आपल्या मुलाला अभ्यासाव्यतिरिक्त एखादं पुस्तक विकत घेऊन देणं ही कल्पनाच आपल्याकडच्या पालकांना माहीत नसे. एक तर त्याला पैसे लागत, दुसरं म्हणजे अडगळ होई आणि तिसरं म्हणजे मुलाचा वेळ अशा ‘फालतू’ वाचनात फुकट जातो, असंही वाटे. त्याहून त्यानं अभ्यास – म्हणजे पाठांतर! – केलं तर त्याचा वर्गात वरचा नंबर तरी येईल, असं अनेक पालकांना वाटत असे. मराठीच्या नावाने गळे काढणारे लोक पाहिले की हे हटकून आठवतं.
ह्यासंबंधात आणखी एक निरीक्षण नोंदवावंसं वाटतं. ‘अबब! हत्ती’चे अंक घेऊन आम्ही दर वर्षी साहित्यसंमेलनामध्ये एखादा स्टॉल टाकायचो. आणि तिथे काहीतरी विक्रीयोजना राबवून आमचे जुने अंक काढून टाकायचो. आमच्यासाठी हा एक मौजमजेचा भाग असायचा, कारण तिथे आम्ही साताठ जण एकत्र जायचो, त्यामुळे अर्थातच एक सहल तर व्हायचीच. पण फेरीवाल्यांसारखा आरडाओरडा करताना आम्हांला आनंद मिळायचा. संमेलनाच्या मंडपात आम्ही सहसा फिरकायचो नाही. पण त्या स्टॉलवर बसून टपोरीगिरी करणं ही एक भन्नाट मजा असायची. परळमध्ये वाढल्यामुळे मराठी संस्कृतीची जाण आणि प्रेम असलेल्या किशोर पांचाळ ह्या आमच्या मित्राने विक्रीसाठी जो काही कल्पक आरडाओरडा केला होता, तो त्या मंडपात मोठाच कौतुकाचा विषय बनला होता. संमेलनांमधल्या ह्या स्टॉलवर आम्ही अर्थातच वर्गणीदेखील स्वीकारायचो. ह्यासंबंधात असा अनुभव यायचा, की बरीचशी मराठी पालक मंडळी ही मुलामुलीनं हट्ट केला तरीही शक्यतो आमच्या स्टॉलकडे फिरकायचीच नाहीत. फिरकलीच, तर वर्गणी भरायचं टाळायची. ह्याउलट गावातले गुजराथी – विशेषत: मारवाडी समाजातली मंडळी – आवर्जून वर्गणीदार व्हायची. आपण ज्या गावात व्यापार करतो तिथली भाषा आपल्या मुलांना यायला हवी हे त्यांचं भान मराठी भाषकांच्या मातृभाषेच्या तिरस्काराच्या पार्श्वभूमीवर विशेषच उठून दिसायचं. तर अशा रीतीने आम्ही आमची वर्गणी मोहीम राबवून जाहिरातदारांचं लक्ष्य वेधेल एवढा विक्रीचा आकडा गाठेपर्यंत मजल मारली. स्टॉलवरचा खपदेखील दिसामासाने वाढत होता. त्यानंतर आम्हांला राजेश मनोचा नावाचा एक चांगला जाहिरात प्रतिनिधीही मिळाला, ज्याने काही वार्षिक कंत्राटं वगैरे आणायलाही सुरुवात केली. ‘अबब! हत्ती’चं  आता बस्तान बसणार अशी स्थिती तयार होत असतानाच एक अपघात घडला. तो म्हणजे  वैराग्याचा झटका येऊन, व्यवसाय बंद करून राजेश थेट हिमालयात वगैरे निघून गेला आणि ‘अबब! हत्ती’ची आर्थिक चणचण अधिकच वाढली. सध्या ‘प्रमोशन’वर जो खर्च केला जातो, तो विचारात घेता ‘अबब! हत्ती’ जाहिरात करण्यात कमी पडला हे मान्य करावंच लागेल. एकुणातच आमची कार्यपद्धती ही आजकाल ज्याला व्यावसायिक – ‘प्रोफेशनल’ म्हणतात तशी नव्हती.
दरम्यान आमच्या एका मित्रानं तब्बल पन्नास हजार रुपयांची आर्थिक मदत स्वयंस्फूर्तीने केली. आयुर्वेदिक उत्पादनं तयार करणार्‍या एका उद्योजक मित्राने त्याचं विक्रीकौशल्य वापरून हत्तीचा खप काही पटींमध्ये वाढवायचा प्रयत्न केला नि त्यासाठी आर्थिक गुंतवणूकदेखील केली. पण दोनतीन महिने प्रयत्न केल्यावर त्यानेदेखील हात टेकले आणि ‘ह्या मराठी मुलखात बाकी काहीही विकता येईल, पण पुस्तकं विकणं कठीण आहे’, असं नमूद करून त्यानं अंग काढून घेतलं. बाकी, वर्गणीचं नूतनीकरण हा सर्वच नियतकालिकांना जाणवणारा ताप आमच्याही वाट्याला आला होताच. संपादन, लेखन, मुद्रितशोधन, कागदखरेदी, छपाई, पत्ते घालून अंक पोस्टात पाठवणं, वर्गणी जमवणं, अंकांचे गठ्ठे इकडून तिकडे वाहून नेणं… अशी सगळी पडतील ती कामं न लाजता आम्ही करूनही तोटा वाढतच गेला. सुरुवातीला उत्साह होता, तोवर तोटाही आम्ही आनंदानं सहन केला. ज्या अर्थी तोटा होतोय, त्या अर्थी आपण ध्येयवादीपणे काम करतोय, असंही पहिल्या-पहिल्यांदा वाटायचं! पण शेवटी आमचे तिघांचे मिळून तीन-साडेतीन लाख रुपये ह्या प्रयत्नामध्ये खर्ची पडल्यानंतर आम्हांला ‘हौसेला मोल नसतं, तरी आर्थिक झळ सोसण्याला मर्यादा असते’ ह्या सत्याला सामोरं जात हा बालसाहित्यातला प्रयोग पन्नास अंकांनंतर आटोपता घेणं भाग पडलं.
हा प्रयोग सुरू करताना ‘करी मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभूशी तयाचे’ वगैरे भावुकता आमच्यापैकी कुणाकडेच नसल्यामुळे हा प्रयोग थांबवताना आम्हांला कुणालाही गहिवर वगैरे अजिबात आला नाही. उलट ह्यातून जे शिकायला मिळालं ते महत्त्वाचं होतं. अक्कलखाती बरीच धनदौलत तयार झाली. पाठी वळून पाहताना सापडलेल्या महत्त्वाच्या गोष्टी ह्या होत्या, की जिथे आर्थिक किंवा वेळेची किंवा ऊर्जेची गुंतवणूक करणं गरजेचं असतं, तिथे तांत्रिक व आर्थिक बाजूंवर व्यवस्थित विचार करायला हवा. त्यासाठी गरज भासल्यास तज्ज्ञांची मदत घ्यायला हवी. केवळ हौस तर सोडूनच द्या, अगदी कळकळ-तळमळदेखील प्रयोग करण्यासाठी कामाची नसते. आणि ही चूक आम्ही थेट ‘चार्वाक’पासून करत आलो होतो. परिणामी ‘चार्वाक’देखील दहा वर्षांची वाटचाल करून बंदच पडला. कारण त्यामध्येदेखील आर्थिक तोशीस लावून घेणं कालांतराने परवडेनासं झालं. त्यात ‘हत्ती’चा खड्डा हा आमच्या आधीच जेमतेम असलेल्या अर्थकारणावर  बराच आघात करून गेला होता. आपल्याला अपेक्षित अशी अभिरुची लहानपणापासून रुजवण्याच्या ह्या भाबड्या प्रयोगात जर आम्ही पडलो नसतो, तर कदाचित ‘आजचा चार्वाक’ आम्हांला आणखीही काही वर्षं काढता आला असता. अर्थात त्याचीदेखील हळहळ फारशी नाहीच. जे आपल्याला करावंसं वाटतं, त्यातलं काही ना काही करून पाहण्यात एक वेगळाच आनंद असतो. तो आम्ही एकमेकांच्या संगतीत मिळवला. त्यात दहा वर्षं आम्ही एक कंपू म्हणून एकमेकांना भेटत, मौजमजा करत, थोडे समज-गैरसमज करून घेत घालवू शकलो ही ह्या प्रयोगाची जमेची बाजू होती. मात्र हा प्रयोग वरकरणी जरी वैयक्तिक-सामूहिक स्वरूपाचा भासला, तरी प्रत्यक्षात तो एका भाषकसमूहाचा प्रयोगदेखील होता. ह्यातून त्या भाषकसमूहाला काय मिळालं, हादेखील महत्त्वाचा प्रश्न आहे. त्यादृष्टीने काही गोष्टी नोंदवाव्याशा वाटतात, त्या अशा –
हत्तीला सुरुवात केल्यानंतर पहिल्या वर्षी आम्हांला बाल-कुमार साहित्याच्या व्यासपीठावर – चुकूनमाकून का असेल पण – जायची संधी मिळाली होती, पण आम्ही बालसाहित्यामधल्या प्रस्थापित मंडळींना ‘अबब! हत्ती’मध्ये स्थान दिलं नाही आणि त्यांनी ‘हत्ती’ला कधीही आपलं मानलं नाही. आणि ही चूक तशी दोन्हीकडून झालेली म्हणायला हवी. ‘हत्ती’साठी सुमारे पाच वर्षं बालसाहित्य लिहूनही आमच्यापैकी कुणीही नंतर बालसाहित्य लिहिलं नाही. आमची बांधिलकी बालसाहित्याशी नव्हती, तर आमच्या प्रयोगाशी होती हेच यातून दिसतं, हे कबूल करावंच लागेल. पण मुद्दा असाही येतो, की ह्या पन्नास अंकांमधून प्रकाशित झालेल्या सुमारे अडीच हजार पानी साहित्यातून किमान पंधरा-वीस पुस्तकं सहज तयार होऊ शकतात; पण त्यासाठी कुणीही प्रकाशक किंवा मध्यस्थ आमच्याकडे गेल्या दहा वर्षांमध्ये कधीही आला नाही. असाही प्रश्न विचारला जाऊ शकेल, की तुमच्याकडून असे प्रयत्न का नाही झाले? तर तेही योग्यच आहे. पण ह्याचा अर्थ ’आपला घोडा आपणच पुढे दामटायचा अशी संस्कृती आपण जोपासतो आहोत’ हे मान्य करावं लागेल. बरं, बालसाहित्य हा काही तसा गजबजलेला प्रकार नव्हे. तेव्हा नवनवीन पुस्तकं शोधणं ही एक समाज म्हणून आपली जबाबदारीच असायला नको का? दुसरा मुद्दा येतो, तो बालसाहित्यातल्या जागल्यांचा. हा प्रयोग बंद झाल्यानंतर बालसाहित्याबद्दल जे काही आढावा स्वरूपाच्या संकलनाचे प्रयत्न झाले, त्यामध्ये ह्या प्रयोगाची  दखल कुणीही घेतल्याचं आढळले नाही. हे आपल्या सांस्कृतिक भानावर प्रकाश टाकणारं आहे. एकूण ‘अबब! हत्ती’हा प्रयोग बेदखल राहणं ही आम्हांला आपली सांस्कृतिक अनास्था वाटते.  
हा लेख केवळ आठवणीतून लिहिला आहे. समोर सगळे अंक घेऊन बसलो, तर आणखीही पानंच्या पानं लिहिता येतील. आणि खरंतर असं दस्तावेजीकरण हे गरजेचं आहे, कारण दस्तावेजीकरणावाचून फसलेले आणखीही काही प्रयोग असतीलच. समाज सजग होण्याच्या दृष्टीने अशा नोंदी कधी का कधी कुणा ना कुणाच्या कामाला येऊ शकतात. आज इंटरनेटच्या जमान्यात असे प्रयोग करणं तुलनेनं सोपं आहे. अशा प्रयोगकर्त्यांना आमचे अनुभव कदाचित मदत करू शकतील. असो. ह्या बाबतीतलं एकच उदाहरण देतो आणि थांबतो.
मासिक हे त्याच्या कालावधीपुरतं सीमित काळ विक्रीसाठी मांडलं जाऊ शकतं. नंतर ते शिळं होतं. वास्तविक पाहता ‘हत्ती’सारखं मासिक हे काही तात्कालिक घटनांशी संबंधित नसतं, त्यामुळे ते शिळं होण्याची खरंतर काहीच गरज नसते. पण वाचकांची मानसिकता तशी असते हे खरं. अंकाच्या खपाचा विचार करताना साधारण मधल्या टप्प्यावर ही अडचण आम्हांला जाणवली. मग आम्ही तडजोड म्हणून अंकांच्या मुखपृष्ठावर महिन्याऐवजी अंक क्रमांक छापायला सुरुवात केली. ज्यामुळे तो अंक महिनाभरात शिळा व्हायची शक्यता थोडी का होईना, कमी झाली. अर्थात तेदेखील तसं जुजबीच म्हणायला हवं. ह्या दोन अंकांमध्ये – विशेषतः ‘हत्ती’मध्ये – जी गुंतवणूक आम्ही केली, त्यातून जर मासिकांऐवजी पुस्तकं काढली असती, तर ती दीर्घकाळपर्यंत बाजारात राहिली असती अशी पश्चातबुद्धी आज होते. पश्चातबुद्धी ही केवळ ज्याची त्याला नव्हे, तर इतरांनाही कामाची ठरू शकते. म्हणूनच ह्या फसलेल्या प्रयोगातले महत्त्वाचे मुद्दे लिहावेसे वाटले.
– गोपाळ आजगांवकर, सतीश तांबे, हेमंत कर्णिक
ajgaonkar.gopal@gmail.com
hemant.karnik@gmail.com
satishstambe@gmail.com
***
चित्रस्रोत : ‘अबब! हत्ती’च्या फेसबुक पानावरून
कविता : गोपाळ आजगांवकर
Facebook Comments

2 thoughts on “‘अबब! हत्ती’ – मराठी बालसाहित्यातील एक बेदखल प्रयोग”

  1. आपल्याच फसलेल्या प्रयोगाचं अत्यंत प्रामाणीकपणे अवलोकन केलंय, त्याबरोबरच नवउत्साहितांस योग्य मार्गदर्शनही.
    खुप वाचनीय लेख.
    (गेल्या पंधरवड्यात दुर्बुद्धी सुचली आणि एप्रिल ते आॅगस्ट दरम्यान शेअर्स मार्केटमधे मिळवलेला सुमारे पासष्टहजाराचा नफा आॅपशन्स मधे बुडवला आणि नैराश्य आलं, हा लेख वाचल्यावर अक्कलखाती पैसे घालवणारे माझ्यासारखे इतरही असतात व नंतर मुळ व्यवसायात नावारुपासही येतात हे पाहून थोडा दिलासा आला. हे खरं तर येथे लिहणं अप्रस्तूत पण मनात आलं आणि लिहलं)

  2. “हा लेख केवळ आठवणीतून लिहिला आहे” असे लेखकांनी म्हटले आहे व ते वाक्यागणिक जाणवतेही. त्यामुळे आम्ही कल्पक उत्साही होतो, याविषयीचे चार्वाकचर्वण जास्त वाटले. आमच्या मित्राने साहित्य संमेलनात कल्पक घोषणा करून खरेदी वाढवली, असा उल्लेख आहे- परंतु घोषणा काय होती, हे मात्र सांगितलेले नाहीच. हीच संपूर्ण लेखाची गत आहे. आम्ही अमुकएक कल्पकता केली, एवढेच आठवणीतून सांगितलेले आहे. परंतु एवढ्याने वाचकांना काही नावे कळण्यापलीकडे काय कळावे न कळे. असो!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *