बालसाहित्यांक २०१७ लेख

आठवणीतलं पुस्तक

एका आडगावच्या खेड्यात वाढलेलो. गावात वाचनसंस्कृती असा काही प्रकार नव्हता. गावात एक घरगुती लायब्ररी होती, दोनतीनशे पुस्तकांची. आणि ती लायब्ररीवाल्या मामींच्या मर्जीवर चालायची. त्या दाखवतील त्यांतलं एखादं पुस्तक निवडायचं लिमिटेड स्वातंत्र्य असायचं.
आमच्या घरी वडलांना फारशी वाचनाची आवड नसावी. आईला तर मुळात मराठीच फारसं यायचं नाही. वडील पेपर सोडला, तर कधी काही वाचताना दिसायचे नाहीत. कुठं प्रवासाला निघालो की चंपकचांदोबाकॉमिक्स वगैरे मिळायची, तीही मी प्रवासात त्रास देऊ नये म्हणून दिलेली लाच असायची. कधीतरी एकदा वडलांनीअमर चित्रकथा’मधलं महाभारत घेऊन दिलं होतं. नंतर त्या महाभारताची कथा जवळपास पन्नाशीत पोचलेल्या माझ्या काकांना सांगून मी काव आणला होता. पुढं बरेच दिवस अगदी आजोळपर्यंत माझी ओळखमहाभारत सांगणारा तात्यांचा मुलगाम्हणून राहिली. शिवाय, दर दिवाळीतकिशोर’ मिळायचा. पण एकूण घरात वाचनाचं वातावरण होतं असं म्हणता येत नाही. (आज घरात ढीगभर पुस्तकं असून माझी मुलं वाचत नाहीत. त्यांचा हेवा वाटतो कधीकधी.)
गोट्या, चिंगी, फाफे, भागवतांच्या अनुवादित कथा वगैरे पुस्तकं हायस्कूलमध्ये आल्यावर जरा उशिराच वाचली. आधी वाचली असती, तर आवडली असती असं तेव्हा उगाच वाटून गेलं. शाळा सुटतासुटता ही पुस्तकं सुटूनमोठ्यांचीपुस्तकं हाती पडू लागली. आणि मग ती वाचतच गेलो. पुढं नोकरीधंदा लागला. वाचन अगदीच कमी झालं. एका बैठकीत एक पुस्तक वाचण्यापासून ते सहा-सहा महिने एक पुस्तक रेंगाळत वाचण्यापर्यंतचा हा प्रवास झाला. आणि परवा अचानक पुस्तकांबद्दल लिहा म्हणून विचारणा झाली, तेव्हा पहिल्यांदा आठवला तो गडबडराव!
त्या काळात आम्ही गावाबाहेर राहत होतो. शेजारपाजार कुणी नाही. मोठं अंगण, दारात आंब्याची झाडं. शाळानामक त्रास अजून आयुष्यात यायचा होता. सकाळी चांगली उन्हं वर आल्यावर उठून मी बनियनवरच बागेत एकटा खेळत बसलेलो असायचो. सगळी भावंडं मोठी असल्यानं शाळेला गेलेली असायची. आई कामात. अशा वेळी हेगडबडराव’ कुणीतरी मला दिलं. फंचुफाकड्या, फाटक्या कपड्यांतला चक्रवर्ती राजा, बजरबट्टू वगैरे नावांची सोळा पानी पुस्तकं पूर्वी येत, त्यांसारखंच हे एक असावं. भावाबहिणींच्या संगतीनं तेव्हा मला बऱ्यापैकी वाचता यायचं. एखादा शब्द अडला, तर वाचून दाखवायला भावंडं होतीच. त्यात छोटी ताई जरा आखडू होती, पण मोठी ताई मदत करायची. मी ला काना टा’ करत-करत सगळं पुस्तक वाचून काढलं. एकदा वाचल्यावर आवडलं म्हणून परत-परत वाचलं. वाचतच राहिलो.
हा गडबडराव बाकी मस्त होता. गडबडराव म्हणजे माकडाचं एक पिल्लू. टोपी घातलेला, शेपटीला घंटा बांधलेला हा गडबडराव भलताच खट्याळ होता. त्याच्या करामती अगदीच नव्या नव्हत्या. इतर माकडांच्या गमतीच्या कथा गडबडरावाच्या नावानं लिहिलेल्या होत्या. पण त्या संस्कारक्षम वगैरे वयात माझ्यावर गडबडरावचा विलक्षण परिणाम झाला. मी तेव्हाच जाहीर केलं, की आपणही आता गडबडरावासारखं झाडावर राहणार. दारातल्या आंब्याच्या झाडावर तासनतास बसून मी स्वतःला गडबडराव समजून खेळत असायचो. ‘जेवणही झाडावरच करणार’ असा हट्ट आईकडं केला होता. गडबडराव फळं खातो… आपल्या बागेतही फळझाडं असती तर किती मजा आली असती, असं वाटून गेलेलं तेव्हा.
गडबडरावच्या काही कथाही भारीच्च होत्या. एका कथेत गडबडराव रोपांच्या मुळांशी पाणी गेलंय की नाही हे पाहण्यासाठी रोप उपटून पाहतो. आणि अर्थात, ते रोप मरतं. असं केल्यानं खरोखर रोप मरतं का याची खातरी करून घेण्यासाठी मी एक रोप उपटून पुन्हा मातीत खुपसून पाहिलं होतं. गडबडराव आणि त्याचे मित्र एका रात्री तळ्यात चंद्राचं प्रतिबिंब पाहतात. त्यांना वाटतं, की चांदोबा पाण्यात पडलाय. आणि सगळी बालमंडळी त्या चंद्राला पाण्यातून काढण्यासाठी एकमेकांच्या शेपटीची साखळी करून तळ्यापर्यंत लोंबकळतात. चंद्र पाण्यात पडलेला नसतो हे त्या वयातही मला कळत होतं. पण पाण्यात पडलेला चंद्र नेमका कसा दिसतो हे बघायची इच्छा फार दिवस मनात घर करून होती. एका गोष्टीत गडबडराव लाकूड तासणाऱ्या सुतारांच्या कामात लुडबूड करून आपली शेपूट ओंडक्यात अडकवून घेतो. मला वाटतं, मला जर शेपूट असती, तर मीही नक्कीच शेपूट अडकल्यावर कसं वाटतं ते करून पाहिलं असतं. दिवस-रात्र गडबडरावाचं पुस्तक वाचून माझ्यावर भयानक त्याचा पगडा बसला होता.
कधीतरी ते पुस्तक हरवलं. आजही माकड पाहिलं, की गडबडरावच आठवतो. आणि मिश्कील हसणाऱ्या टोपीवाल्या माकडाचं चित्र डोळ्यांसमोर उभं राहतं.
पुढचे दिवस भलतेच धामधुमीचे होते. शाळा सुरू झाली. मधल्या काळातमहाभारत सांगणारा मुलगाही ओळख अंधुक होऊन आजोळीही मला गडबडराव म्हणून ओळखू लागले होते. मी दुसरीला असताना आम्ही पुन्हा एका दुसऱ्या छोट्या गावात राहायला गेलो.
या गावातही वाचनालय वगैरे प्रकार नव्हता. पण ताईनं कॉलेजला ऍडमिशन घेतली, तेव्हापासून वातावरण थोडं बदलत गेलं. तिच्या बाकी मैत्रिणी लायब्ररीच्या कार्डावर अभ्यासाची पुस्तकं घेऊन जात, पण ताईला वडलांनी अभ्यासाची सगळी पुस्तकं आधीच घेऊन दिलेली असल्यानं ती अवांतर वाचनाची पुस्तकं घरी आणी. तिथं वाचनाची सुरुवात झाली.
आपल्या नावावर पुस्तक आणल्यानं ताई मुद्दाम दुष्टपणा करायची. माझ्या हाताला लागू नये, म्हणून पुस्तक कपाटात लपवून ठेवायची. तिनं माझी दया येऊन मला पुस्तक वाचायला द्यावं म्हणून मला तिच्यासमोर जमेल तेवढं शहाण्या मुलासारखं वागावं लागायचं. इतकंच काय, छोट्या बहिणीनं तिचे कान भरू नयेत म्हणून मी तिच्याशीही आदरानं बोलायचो.
याच वेळेला कधीतरी वाचलंअसं असतं जंगल!’
आज नाव सोडलं, तर या पुस्तकाबद्दल काही म्हणजे काही आठवत नाही. कॉर्बेट, अँडरसन यासाहिबलोकांची ओळख इथूनच झाली. बहुदा हे पुस्तक कॉर्बेट आणि अँडरसनच्या शिकारकथांवर बेतलेलं असावं. कारण एका कथेत अँडरसननं आपल्या मुलाचा उल्लेख केलेला (तो आपल्यापेक्षा उंच असल्याचा) स्पष्ट आठवतो. कॉर्बेटच्या कथा इथंच वाचल्या की नंतर ते नक्की आठवत नाही.
पुस्तक शंभर टक्के वाचनीय होतं. त्यात बॅरन मुंचहासनसारख्या लंब्याचवड्या बाता नव्हत्या, तर त्या अस्सल शिकारकथा होत्याआणि त्याही शिकारीचा दांडगा अनुभव असलेल्या माणसांच्या. शिकारकथा म्हणजे कुणी गोरा साहेब जंगलात जातो, मचाणावर बसतो, हाकारे शिकार त्याच्या दिशेला पळवत आणतात, मग तो निवांत बार टाकतो, की झालाच वाघ ढेर… ही गुळमुळीत समजूत बाकी हौशी लोकांमुळे रूढ झाली. कॉर्बेटअँडरसनच्या शिकारीत तसं नव्हतं. त्यांच्या कथांत आजूबाजूचे गाववाले, त्यांच्या श्रद्धा, वाघाची माहिती, स्वतः माग काढणं आणि शिकार यांचं बारकाव्यांसहित वर्णन असायचं.
हे पुस्तक वाचताना मी अक्षरशः थरारून गेलो.
शाळेतून आल्याआल्या दप्तर फेकून मी मांजराच्या पावलांनी ताईच्या कपाटाशी जात पुस्तक हातात घ्यायचो आणि अंधार पडेपर्यंत किंवा कुणी पुस्तक हातातून काढून घेईतो खिडकीत बसून वाचायचो. यातल्या बऱ्याच कथा मी दोनदोनदा वाचल्या होत्या. एका कथेत अँडरसन नाल्याकडेनं वाघाचा माग काढत जातो. हा प्रसंग मला कित्येक दिवस लक्ष्यात राहिला होता. माझ्या शाळेच्या वाटेवर छोटासा नाला लागायचा. तिथून जाताना मला उगाच धडधडल्यासारखं व्हायचं. कॉर्बेटसारखं आपणही शिकारी बनायचं, हे वेड डोक्यात तिथं घुसलं. आधी गडबडराव, मग कॉर्बेट.
मी झाडावर चढून मोडक्यातोडक्या काठ्यांचं मचाण बनवलं होतं. नंतर एकदा वडलांनी ते पाहिलं, तेव्हा त्याच काठ्यांचा प्रयोग माझ्यावर झाला. झाडावर चढायची हौस पुढं बरीच वर्षं टिकली. झाडावर बसून कधी वाघ मारला नसला, तरी पुढच्या आयुष्यात झाडावर बसून पुस्तकं वगैरेही वाचली.
या पुस्तकानं वाचनाची गोडी लावली. बरीच पुस्तकं वाचताना मी स्वतःला त्या जागी कल्पून वाचतो, ती सवयअसं असतं जंगल!’मुळे लागली. अगदी जीएंचीगुंतवळ’ असो की जयंत पवारांचीतर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य’ असोमी नेहमी त्या कथेत गुंतत किंवा त्यातलं एक पात्र असल्यासारखं बनून वाचत राहिलो.
‘असं असतं जंगल!’ या पुस्तकाचा शेवट मात्र अगदी वाईट झाला. मी वाचण्यात फार वेळ घालवतोय म्हणून ताईनं माझं पूर्ण वाचून होण्यापूर्वीच ते पुस्तक लायब्ररीत परत दिलं. दुष्टपणा! इतकी वर्षं झाली, मला आजवर कुठल्याही लायब्ररीत, प्रदर्शनात, दुकानात हे पुस्तक दिसलं नाही.
पण समजा, ते सापडलं आणि मी ते वाचू लागलो, तरी माझ्या मापाची खिडकी कुठं असणार आहे?
– ज्युनिअर ब्रह्मे
https://www.facebook.com/Jr.Brahme/
***
चित्रस्रोत : आंतरजाल
Facebook Comments

1 thought on “आठवणीतलं पुस्तक”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *