बालसाहित्यांक २०१७ लेख

खारीच्या वाटा आणि खारीचा वाटा

 

यंदाचा सर्वोत्कृष्ट बालसाहित्यासाठीचा साहित्य अकादमी पुरस्कार लाभलेल्या ‘खारीच्या वाटा’ या पुस्तकाचे लेखक आणि रेखाचित्रकार, ‘गमभन प्रकाशन’ या संस्थेचे सर्वेसर्वा असलेले प्रकाशक आणि त्याहूनही महत्त्वाचं म्हणजे मुलांसाठी सातत्यानं उत्तम काम प्रकाशित करण्याची धडपड करणारे एक साहित्यप्रेमी सक्रिय गृहस्थ.
हे त्यांचं प्रकटन –
***
माझी पार्श्वभूमी लेखकाची नाहीय.
मुलांना केंद्रस्थानी ठेवून मी गेली अनेक दशकं वेगवेगळ्या गोष्टी  करतो आहे. ‘खारीच्या वाटा’ हे पुस्तक म्हणजे त्याचाच एक भाग आहे.
ह्या सगळ्याची सुरुवात आंतरभारतीच्या शिबिरापासून झाली. शाळेत असताना इयत्ता नववीत मी एकवीस दिवसांचं एक निवासी शिबिर केलं होतं. आंतरभारतीचं. त्या एकवीस दिवसांचा माझ्या मनावर खूप खोलवर परिणाम झाला. मी अगदी दुर्गम खेड्यातून आलो आहे. पुणं मला सर्वाथाने नवीन होतं. मी खेड्यातल्या शाळेत सर्व उपक्रमांत पुढे होतो, पण पुण्यात आल्यावर परिस्थिती बदलली. मला  इथे जुळवून घ्याययला त्रास झाला. हे शिबिर मी १९६१ साली केलं. पुण्यातल्या ‘मॉडर्न स्कूल’मध्ये ते झालं. आदिवासी आणि शहरी अशा दोन्ही भागांतली एकूण ५५ मुलं शिबिरात होती. त्या शिबिरात चित्रकला, नृत्यकला, वाचन लेखन ह्या सगळ्याचा समावेश होता. आपण जरी खेड्यातून आलो असलो तरी आपणही काहीतरी करू शकतो हा आत्मविश्वास ह्या शिबिरामुळे मला मिळाला. माझा बुजरा आणि संकोची स्वभाव बदलून गेला. पुढे आंतरभारतीतर्फे आम्ही गुजरात आणि केरळमधल्या चांगल्या शैक्षणिक संस्था बघायला गेलो, त्यामुळे बरंच नवं काय-काय बघायला मिळालं. नवीन माहिती कळली. मी समृद्ध झालो. पुण्यासारख्या ठिकाणी उभं राहणं – म्हणजे स्वत:च्या पायावर उभं राहणं – जमवताना मला जे जड जात होतं, ते मी पेलायला शिकलो. नोकरी करायची नाही हे मनाशी पक्कं ठरवलं होतं. यदुनाथ थत्ते यांच्यामुळे दहावीत असतानाच प्रेसशी संबंध आला होता. त्यामुळे प्रेसमध्ये काम करण्याचा अनुभव मिळाला. मी राहत होतो, तिथे एक पेंटिगचं दुकान होतं. तिथे लेटरिंगच्या कामाचा अनुभव मिळाला. एका ट्रेनिंग कॉलेजमध्ये एक शिक्षक जलरंगातली चित्रं काढायचे, ते मी पाहिलं होतं. ते बघून रंग कसे तयार करायचे हे कळलं होतं. आंतरभारतीच्या शिबिरातले अनुभव आणि हे निरनिराळ्या गोष्टी बघणं, शिकणं यांतून आलेला आत्मविश्वास – या सगळ्याचा परिणाम म्हणून समाजसेवा करण्यासाठी डॉक्टर व्हायचं असं मी ठरवलं होतं. त्यानुसार मी बी. एस. सी.ला प्रवेशही घेतला. दोन वर्षं अभ्यासही केला. पण  १९६६ साली मला एक अपघात झाला. माझं वर्ष वाया गेलं आणि मग मी अभिनव कलामहाविद्यालयात प्रवेश घेतला. तिथल्या शिक्षणाच्या जोडीला प्रत्यक्ष कामाचाही अनुभव मला मिळत होता. इतका अनुभव आणि शिवाय पदवी असताना कोणाच्या हाताखाली काम करण्याची तयारी नव्हती. त्यामुळे चालून आलेल्या चांगल्या-चांगल्या नोकर्‍याही नाकारत गेलो. माझा एक स्वभाव आहे – शक्यतो आपल्याला जे जमतं आहे ते करत राहायचं. नकारात्मक बोलायचं नाही. सुरुवातीला १९७०च्या सुमाराला मुलांसाठी पुण्यात बालनाट्यं केली. तेव्हा त्यातली काहीही माहिती नव्हती. पण एक आव्हान म्हणून ते केलं. मुलांना काय आवडेल, आपल्याकडून काय चुका होऊ शकतात, ह्याचा विचार करून बालनाट्याचे प्रयोग केले. त्यात जादूगार, राक्षस असे कोणतेही अद्भुत विषय न घेता रोजच्या जीवनातले, मुलांना रुचणारे विषय घेतले. मुलांची कामं मुलांनी आणि मोठ्यांची कामं मोठ्यांनी अश्या वेगळ्या पद्धतीने प्रयोग सादर केल्याने ते यशस्वी झाले. परंतु ह्यात माझा खूप वेळ जात होता. व्यवसायाने मी कमर्शियल आर्टिस्ट आहे. माझं काम सांभाळून या कामासाठी इतका वेळ देणं मला दिवसेंदिवस शक्य होईना. मग ते बंद केलं.
दहावीत असल्यापासूनच यदुनाथ थत्ते यांच्यामुळे माझा साधना प्रेसशी संबंध आला होता. त्यातून १९९ साली ‘गमभन प्रकाशन’ ही संस्था स्थापन केली. मुलांसाठी चांगली पुस्तकं काढणं हा ह्या संस्थेचा प्रमुख उद्देश आहे. या संस्थेकडून पहिलं पुस्तक प्रकाशित केलं ते श्रीधर राजगुरू यांचं ‘सहलीचे खेळ’. हे पुस्तक  चांगलं खपलं. हेच कशाला, आतापर्यंत मला कोणत्याच पुस्तकात नुकसान झालेलं नाही. व्यवसाय म्हणून काम करताना मुलांच्या पुस्तकांची मुखपृष्ठं, आतली चित्रं करायचे अनेक प्रसंग आले. तेव्हा व्यावसायिक तडजोड म्हणून मी ते करत गेलो. पण अनेक गोष्टी पटत नसत. मुलांना त्यांच्या जगातल्या गोष्टी मिळायला हव्या, पुस्तकातल्या गोष्टी त्यांना आपल्याशा वाटायला हव्या, त्यांचं पर्यावरणाशी असलेलं नातं तुटता कामा नये हे विचार सतत मनात घोळत असायचे.
राम गणेश गडकरी ह्यांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने मला कळलं, की गडकर्‍यांनी मुलांसाठी ‘चिमुकली इसापनीती’ हे पुस्तक लिहिलं होतं. त्यांना त्या पुस्तकासाठी प्रकाशक मिळाले नाहीत, म्हणून त्यांनी ते स्वत: छापलं. त्यात चित्रं देणं आर्थिक कारणांनी जमलं नाही, याबद्दल त्यांनी खंत व्यक्त केली होती. त्या इसापनीतीच्या गोष्टी जवळपास जोडाक्षरविरहित आहेत हे त्या गोष्टींचं वैशिष्ट्य. मला हे पुस्तक खूप शोधावं लागलं. शेवटी पुण्यातल्या गोखले हॉलच्या जवळच्या सरकारी वाचनालयात ते मिळालं. पण पुस्तक वाचनालयाच्या बाहेर घेऊन जायला परवानगी नव्हती. तशीच झेरॉक्स प्रत काढायलादेखील परवानगी मिळाली नाही, मग मी ते पुस्तक चक्क हाती उतरवून काढलं. त्यासाठी लागणारी चित्रं काढली आणि चित्रांसकट त्या पुस्तकाची दुसरी आवृत्ती काढली. त्याचबरोबर ‘सकाळचा अभ्यास’ हे गडकर्‍यांचंच छोटं नाटुकलंदेखील छापलं.
पुढे मला कळलं, रेव्हरंड टिळकांनी बालकवींकडून निसर्गावरच्या काही गोष्टींची भाषांतरं करून घेतली होती. ती भाषांतरं मी ‘निसर्गाची जादू’ म्हणून छापली. तेव्हा ‘बालकवींनी गद्यही लिहिलं आहे हे महाराष्ट्राला ठाऊक नव्हतं’ असा मथळा ‘महाराष्ट्र टाईम्स’मध्ये छापून आला होता. बालकवींच्या बालकवितांचं पुस्तकपण मी काढलं.
त्यानंतरचं पुस्तक होतं, ते कवी यशवंत यांचं. त्यांनी बडोद्याच्या राजघराण्यातल्या मुलांसाठी ‘मोतीबाग’ हे पुस्तक लिहिलं होतं. त्याची दुसरी आवृत्ती मी काढली.
पुण्यात असलेल्या आदिवासी वस्तुसंग्रहालयाच्या सूचीवर काम करताना माझा डहाणूमधल्या आदिवासी मुलांशी संबंध आला. तेव्हा त्यांच्याकडची कवितांची पुस्तकं आणि त्यांच्या त्याबद्दलच्या प्रतिक्रिया पाहण्यात आल्या.  त्या पुस्तकांत सगळी वर्णनं होती, ती शहरी भागातली. त्यात अनेक वस्तूंची नावं होती, जी या मुलांना ऐकूनही माहीत नव्हती. या प्रश्नावर काय उत्तर शोधता येईल असा विचार करताना तिथल्या शिक्षकांशीही बोलून पाहिलं. पण त्यांनी विशेष उत्साह दाखवला नाही. मग मी संग्रहालयाचे प्रमुख डॉ. गोविंद गारे यांच्याशी बोललो आणि मग ‘आदिवासी बालगीते’ असं एक पुस्तक काढलं. तेव्हा मला बर्‍याच लोकांनी वेड्यात काढलं होतं. ‘कोण घेणार हे पुस्तक?’ असे प्रश्नही विचारले. पण ते पुस्तक चांगलं खपलं. आदिवासी बालगीतांबद्दल उत्सुकता वाटल्यामुळे असेल, पण खूप लोकांनी ते खरेदी केलं.      
मला अजूनही असं वाटतं, की ताराबाई मोडकांनी जी चार-चार ओळींची बडबडगीतं लिहिली, तशी गीतं मुलांसाठी हवीत.  हा विचार करून मी शांता शेळकेंशी बोललो. त्यांनी मला दोन पुस्तकं लिहून दिली. एक ‘चिमुकलं’ नावाचं पुस्तक आणि दुसरं ‘मांजरांचा गाव’ हे पुस्तक – ज्यात फक्त मांजरांच्या कविता आहेत.
माझ्या असं लक्ष्यात आलं आहे, की अगदी ज्ञानेश्वर ते आताचे दासू वैद्य या सर्व कवींनी कधी ना कधी मुलांसाठी कविता लिहिल्या आहेत. मग त्या बालगीतांच्या संकलनाचं काम करावं असं मनात आलं. ते सध्या सुरू आहे.
हे झालं प्रकाशनाबद्दल. मी लिहायलाही खूप लहानपणापासून सुरुवात केली, परंतु ते तात्कालिक विषयांवरचं आणि गंभीर स्वरूपाचं लिखाण होतं. उदा. धर्मांतर, गिरणी कामगारांच्या संपाचे खेड्यात उमटलेले पडसाद, धरणग्रस्तांचा प्रश्न इत्यादी. मला आठवतंय, अत्रे असताना मी ‘मराठा’मध्येदेखील लिहिलं होतं. ‘अक्षर दिवाळी’ नावाचा एक उपक्रम ऐंशीच्या दशकात काही वर्षं चालला. त्यात त्या-त्या वर्षीच्या दिवाळी अंकांमधलं निवडक-वेचक साहित्य प्रकाशित होत असे. माझी ‘इंडीन्यूज’ नावाची कथा त्यांतल्या उत्तम कथांमध्ये भारत सासणे, ह.मो.मराठे यांच्या कथांबरोबर निवडली गेली होती. त्या कथेची उर्दू, हिंदी अशा दोन्ही भाषांत भाषांतरंदेखील झाली. पण माझ्याकडे इतरही काम बरंच असे. दिवाळी अंक, शाळांचे आणि संस्थांचे वार्षिक अहवाल… त्या व्यावसायिक धावपळीत माझं लेखन मागे पडलं. ‘झाड’ नावाचं एक सतरा-अठरा ओळींचं पुस्तक मी मुलांसाठी लिहिलं. त्याची बर्‍यापैकी दखल घेतली गेली.
आता ‘खारीच्या वाटा’बद्दल. ह्या पुस्तकाचा विषय जवळजवळ आठ ते दहा वर्षं मनात घोळत होता. पुस्तकाच्या वेगळेपणाची जाणीव पहिल्यापासूनच मला होती. पुस्तकाचा जो शेवट आहे त्या चार ओळी मी आधी लिहिल्या होत्या आणि मग मागे जाऊन बाकीची गोष्ट लिहिली. विश्वास पाटलांचं बहुचर्चित ‘झाडाझडती’ही याच विषयावर आहे. धरणग्रस्तांच्या आयुष्यावर. ‘झाडाझडती’मध्ये मोठ्या माणसांचे प्रश्न आहेत. त्याखेरीज त्या भागातल्या लहान मुलांचंदेखील एक विश्व असतं, असं माझ्या डोक्यात घोळत असायचं. ते उद्ध्वस्त झालं, तर काय होतं हे मला सांगायचं होतं. ‘खारीच्या वाटा’ या पुस्तकातून मी ते सांगायचा प्रयत्न केला  आहे.
अनेक जण मला या पुस्तकाच्या ‘पाडस’ आणि ‘लांडगा’ या पुस्तकांशी असलेल्या साम्याबद्दल विचारतात. मी ती दोन्ही पुस्तकं वाचली नव्हती. मुद्दामहून अलीकडे ती वाचली. पण मला नाही साम्य जाणवलं. ‘पाडस’चा विषय तर पूर्ण वेगळा आहे. असो.
या पुस्तकात मी खूप विचारपूर्वक छोटी-छोटी वाक्यं ठेवली आहेत. वाचताना त्यातून एक लय कशी साधली जाईल, याचा विचार केला आहे. तसंच एकच एक क्रियापद किंवा शब्द पुन्हा पुन्हा न वापरता त्या-त्या भावनेची नेमकी छटा व्यक्त करणारा शब्द शोधायचा प्रयत्न केला आहे. तो सगळा खर्डा मी पाच वेळा लिहिला. वाचताना ठरावीक वाक्यानंतर वाचकालाही विराम जाणवायला हवा, असं माझ्या डोक्यात पक्कं होतं. म्हणून त्याचं डीटीपीदेखील आम्हीच केलं. प्रमाणभाषा आणि बोलीभाषा या दोन्हीचं मिश्रण त्यात वापरलं आहे. त्यामागेही विचार आहे. पूर्णतः ग्रामीण बोलीतलं पुस्तक नागर वस्तीतली मुलं कितपत वाचतील ही शंका होती. पण त्यांनी हे पुस्तक वाचायला हवं, असं मात्र पक्कं वाटत होतं. म्हणून त्या दोन्ही प्रकारच्या भाषांचं मिश्रण वापरलं. प्रादेशिक शब्दही त्यात मोठ्या प्रमाणावर आहेत. पण त्या शब्दांनी वाचकसंख्येवर मर्यादा येईल, असं मात्र मला वाटलं नाही. त्याच्या अर्थापाशी अडायला होऊ नये, म्हणून मागे त्यांचे अर्थही दिले. पण एकूण प्रसंगाचा अर्थ म्हणा, सूर म्हणा, कळला की अशा खास शब्दांचे अर्थही आपल्याला संदर्भानं कळतच असतात. त्यामुळे कटाक्षाने इंग्लिश शब्द टाळले आणि चपखल बसतील असे प्रादेशिक शब्द आवर्जून घेतले. पुस्तक खपाऊ व्हावं असा माझा उद्देश नव्हताच. विशेष करून नागर वस्तीतल्या मुलांना या अनुभवाबद्दल कळलं पाहिजे, त्यांनी गावाकडच्या प्रदेशापर्यंत पोचलं पाहिजे हे माझ्या डोळ्यासमोर स्पष्ट होतं. गावाकडची मुलं वाचतील, असं डोक्यात नव्हतं. त्यांनी वाचलं, तर उत्तमच. पण शहरापर्यंत मात्र पोचायचंच हा विचार पुस्तक करताना होता. पुढे हळूहळू लक्ष्यात येत गेलं की ते सगळ्या वयाच्या वाचकांसाठी आहे. पण ते नंतर.
त्या गोष्टीत जो दिनू आहे, त्याच्याबद्दल अनेकांनी मला प्रश्न विचारला. अजुनी मुलं विचारतात, ‘तुम्हांला दिनू भेटला आहे का?’ तर खरंच दिनू होता, मला भेटलादेखील पुढे खूप वर्षांनी. पण माझ्यासारखं त्याचं काही धड झालं नाही. त्याच्या शिक्षणाची काही सोय झाली नाही. जेव्हा पानशेतचं धरण बांधलं जात होतं, तेव्हा त्या धरणाच्या भिंतीला लागून माझं गाव होतं. आमचं पूर्ण गाव धरणाखाली गेलं. त्या दिवसांतलं ते सगळं वर्णन आहे. त्या गोष्टीच्या ओघात परिसराची अनेक वर्णनं येतात. परिसर डोळ्यांसमोर उभा करण्यासाठी त्यातल्या झाडांची, प्राण्यांची, नैसर्गिक वैशिष्ट्यांची नेमकी चित्रं रेखाटणं अतिशय महत्त्वाचं होतं. ते वगळलं असतं, तर पुस्तकाचा आत्माच हरवला असता. पुस्तकातल्या व्यक्तिरेखांइतकाच तो परिसर महत्त्वाचा होता. तोच एक व्यक्तिरेखा होता. त्यांची जंत्री देतो आहे असं न वाटता गोष्टीच्या ओघातच त्यांचं चित्र रेखाटलं जावं, यासाठी मी विशेष प्रयत्न केला. संपादन करतानाही त्यासाठी जागरूक राहिलो.
त्या गोष्टीतल्या परिसराशी माझं बालपण जोडलं गेलं आहे. म्हणून तिथल्या डोंगरात मी एक जागा विकत घेतली. २ गुंठ्यांचा, अगदी मोकळा असा, गवताचा एका कणही नसलेला जमिनीचा तुकडा एक प्रयोग म्हणून घेतला. तिथे एका राखणदार ठेवला आणि त्याला सांगितलं, की ह्या माळावरून कोणालाही काहीही बाहेर घेऊन जाऊ द्यायचं नाही आणि बाहेरून कोणतीही गोष्ट माळावर येता कामा नाही. पुढच्या दोन वर्षांत तिथे जंगल तयार झालं. मग उरलेल्या मोकळ्या जागेत त्या भागातल्याच, परंतु नष्ट होत चाललेल्या, वनस्पती लावायला सुरुवात केली. उदा. नरक्या ही वनस्पती कर्करोगावर औषध म्हणून उपयोगी आहे. त्यामुळे लोकांनी तिची रानंच्या रानं विकून टाकली. आता ती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे. अशी झाडं लावली तिकडच्या मोकळ्या भागात. मुलांना याबद्दल कळायला पाहिजे असं मला वाटतं. आपण बालवाडीतल्या मुलांना झाडाबद्दल शिकवतानाही झाडाचे फक्त ठरावीक पाच अवयव तेवढे सांगतो – मूळ, खोड, पान, फूल आणि फळ. पानांच्या चवींचे अनेक प्रकार असतात. हे सगळं मुलांना सांगायला नको? काटेसावरीचं खोड कसं खडबडीत असतं, श्वेतसावरीचं एकदम मुलायम असतं; कोकमाचं पान आंबट लागतं, तर कडूनिंबाच्या पानाची चव कडू असते; नारळाचं पान किती मोठं असतं नि उलट बाभळीचं… हे पोरांना कुणी सांगायचं, दाखवायचं? म्हणून मी हा प्रयोग केला आहे. तिथे मुलांना सहलीसाठी नेऊन त्यांना हे सगळं प्रत्यक्ष दाखवायचं, अनुभवू द्यायचं अशी माझ्या डोक्यातली कल्पना आहे. जपानी लेखक फुकुओका यांचं एक पुस्तक आहे – ‘एका काडातून क्रांती’ नावानं त्याचं भाषांतर झालं आहे मराठीत. त्यात त्यांनी परिसरातल्या बिया गोळा करून त्यावर शेणामातीचं लिंपण करून ते छोटे गोळे वाळवायची युक्ती सांगितली आहे. ते वाळले, की मग ते परिसरात टाकत जायचं. पाऊस आला की त्यातून झाडं उगवायला सुरुवात होते. हे तंत्र मी गेली वीस वर्षं वापरतो आहे.
‘खारीच्या वाटा’ हे या सगळ्या प्रयत्नांचा एक भाग असलेलं पुस्तक. खारीचा वाटा असलेलं‍! साहित्य अकादमी पुरस्कारामुळे त्यातली लुकी खार अनेकांपर्यंत पोचली. मुलांच्या पत्रांतून, कार्यक्रमासाठी येणार्‍या आमंत्रणांतून, तिथे मिळणार्‍या प्रतिक्रियांतून तिच्याबद्दल लोकांना जे वाटतं, ते दिसतं. बरं वाटतं. पण हे तिच्या गोष्टीपर्यंतच थांबू नये. त्याच्या पलीकडचंही सगळं दिसावं… म्हणजे पावलं.
– ल. म. कडू
gamabhanaprakashan@gmail.com
(मुलाखत : तिर्री)
***
‘खारीच्या वाटा’चे मुखपृष्ठ : आंतरजाल
‘झाड’चे मुखपृष्ठ  : झाड, गमभन प्रकाशन
Facebook Comments

2 thoughts on “खारीच्या वाटा आणि खारीचा वाटा”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *