Wednesday, December 7, 2016

विचक्षण संपादकांचा 'मुक्त शब्द'

- रमताराम

दिवाळी अंक तयार करणे म्हणजे लेखकु बनण्याची इच्छा पुरी झाल्यानेच 'सुखिया जाला' समजणार्‍यांचे लेखन जमा करून जाहिरातींच्या अधेमधे मजकूर टाकून दोन-एकशे पाने भरून काढणे, इतक्या माफक व्याख्येपर्यंत आपण येऊन पोचलो असताना, 'संग्राह्य दिवाळी अंक' ही संकल्पना अस्तंगत होण्याच्या मार्गावर आहे. त्यातच अनेक दिवाळी अंक हे वर्षानुवर्षे 'पकडून ठेवलेल्या' लेखकांच्या जुन्या लेखनाच्या आवृत्त्यांची भरताड करून काढले जात असताना 'संपादक' नावाचा प्राणी फक्त मॅनेजर याच पातळीवर शिल्लक राहिला आहे का, अशीही शंका येऊ लागली आहे.
या वर्षीचा 'मुक्त शब्द'चा दिवाळी अंक मात्र याला सणसणीत अपवाद ठरावा असा. नगण्य जाहिराती घेऊन; खोगीरभरती लेखनाऐवजी वैचारिक लेखनाला समाविष्ट करत; अंकाचा पुरा फोकसच त्या प्रकारच्या लेखनावर ठेवण्याचे धाडस करत; संपादकांनी संपूर्ण अंकाला एक निश्चित चौकट दिली आहे आणि त्या आधारे लेखन निवडले आहे किंवा त्या-त्या विषयातील अधिकारी व्यक्तींकडून लिहून घेतले आहे. एखाद-दोन अपवाद वगळले, तर त्यांतला कोणताच लेख 'चाळला नि सोडून दिला'  असे करताच येणार नाही. ते लेखन वा त्यातील मुद्दे, वाचकाला आवडतील की नाही, पटतील की नाही हा पुढचा भाग आहे; परंतु अंक तयार करताना संपादक आणि संपादकीय मंडळाने दाखवलेल्या विचक्षण दृष्टीला पहिला सलाम करायला हवा.
अंकाबद्दल लिहिताना प्रथमच माझी मर्यादा स्पष्ट करायला हवी. दृश्यकलेच्या आणि नवकाव्याच्या बाबतीत मी अंगठाबहाद्दर माणूस आहे. तेव्हा प्रभाकर कोलते यांचा मुखपृष्ठाविषयीचा लेख आणि डहाकेंपासून कल्पना दुधाळ यांच्यापर्यंत अनेक नव्या-जुन्या आणि प्रसिद्ध कवी-कवयित्रींच्या कविता - या दोन्ही गोष्टी न वाचता मी पुढे गेलो आहे. तेव्हा त्या दोन्हीबाबत मी काही बोलणार नाही, हे आधीच सांगून टाकतो. त्याचबरोबर फक्त इतिहासाबद्दलचेच लेखन नव्हे; तर ज्यांच्या वास्तव असण्याबाबतच शंका आहे अशा महाकाव्यांमधील घटना,  प्रसंग, व्यक्ती यांबाबत नवनवे अन्वयार्थ लावत सतत त्यावर चर्वण करणारे, अस्मिता-विद्रोहांना मदत होईल अशा प्रकारे केलेले लेखन वाचण्याचे मी टाळतो.  त्यामुळे ताटका राक्षसीवरील सुकन्या आगाशे यांचा लेखही वाचनातून वगळला. या तीन गोष्टी वगळल्या, तर अंकाचे सरळ चार भाग पडतात.
पहिल्या भागात व्यक्तिपरिचयपर लेख आहेत. त्यात जयप्रकाश सावंत यांनी लिहिलेला 'कुर्त वोल्फ' या संपादकावरील दीर्घ लेख आहे.  लेखक, कवी, विचारवंत यांच्याबाबत पुष्कळ लिहिले-बोलले जाते, पण ते वाचकांपर्यंत पोचवणार्‍या संपादक-प्रकाशक यांच्याबाबत फारशी माहिती वाचकांना नसते. प्रकाशक म्हणजे लेखकाच्या जीवावर भरपूर पैसे मिळवून त्यांची रॉयल्टी देणे टाळणारा इसम इतपतच ओळख आज मराठी वाचकांना आहे. (अर्थात 'आपले रोजगारक्षेत्र वगळता इतर सर्वच क्षेत्रांत फक्त भ्रष्टाचारीच असतात' असा सर्वसाधारण समज असतो, असे विधान केले; तरी ते फारसे चुकीचे ठरणार नाही.) श्री. पु. भागवत किंवा रा. ज. देशमुख यांच्यासारख्या अपवादात्मक व्यक्तींबद्दल थोडेफार बोलले गेले आहे. प्रकाशन व्यवसायाशी जवळून संबंध असलेले जयप्रकाश सावंत यांनी काफ्कासह इतर अनेक प्रसिद्ध लेखकांचा प्रकाशक असलेला कुर्त वोल्फ याचा परिचय करून दिला आहे. लेखकाच्या आयुष्यातील चढ-उतार, विपन्नावस्थेत केलेली साहित्यसेवा इत्यादी आपण नित्य वाचत असतोच. पण एखाद्या प्रकाशकाचा प्रवासही तितकाच खाचखळग्यांनी भरलेला असतो, त्याच्या साहित्यनिष्ठाही तितक्याच प्रबळ असू शकतात हे निदान शक्यतेच्या पातळीवर मान्य करावे, इतके जरी यातून वाचकाला उमगले; तरी खूप झाले.
या विभागात याशिवाय आणखी दोन लेख आहेत, मिलिंद बोकील यांनी 'निर्मिती' संस्थेच्या कै. अशोक सासवडकर यांचा लिहिलेला परिचय, आणि प्रसिद्ध लेखिका सानिया यांनी अंबिका सरकार यांचा करून दिलेला परिचय.

हे दोन्ही लेख परिचय म्हणून उत्तम असले, तरी काही गोष्टी खटकल्या. एक म्हणजे दोन्ही लेखांत 'मी' वाजवीपेक्षा (हे मूल्यमापन सापेक्ष असते, हे आधीच मान्य करतो) जास्त डोकावतो, असे मला प्रामाणिकपणे वाटते. याशिवाय बोकिलांच्या लेखात तर त्यांच्यातला कथालेखकही डोकावतो. उदाहरण द्यायचे झाले, तर सासवडकरांचे कार्यक्षेत्र असलेल्या उद्धर गावाचा उल्लेख आल्याबरोबर तेथील वनस्पतीसृष्टीबद्दल (flora आणि fauna) येणारा एक पुरा परिच्छेद. अंबिका सरकार यांच्यावरील लेखात 'लेखिके'चा परिचय करून देताना आलेले, 'संसार करता-करता येणार्‍या अडचणी' वगैरे मुद्दे आता सर्वमान्य झालेले आहेत नि नव्याने सांगावेत असे नाहीत, असे मला प्रामाणिकपणे वाटते. दोन्ही लेख अशा तपशिलांनी विनाकारण पसरट होत गेले आहेत असे वाटून गेले.

दुसर्‍या भागात आनंद तेलतुंबडे, संपत देसाई आणि केशव वाघमारे या तिघांनी मराठा मोर्चांचा आणि त्यामागच्या पार्श्वभूमीचा वेध घेतला आहे. यांपैकी आनंद तेलतुंबडे यांच्या 'EPW'मधील लेखाचा अनुवाद हा सर्वसामान्यांमधे आधीच चर्चिलेले मुद्देच पुन्हा आणतो, नवीन काहीच सापडत नाही. संपत देसाईंचा लेख ('कुणबी-मराठ्यांच्या उद्ध्वस्तीकरणाचा आक्रोशः मराठा क्रांती मोर्चा') हा लेख या मोर्चांमधील प्रमुख मागण्यांचा ऊहापोह करतो (विविध शहरांत मोर्चांची संख्या नि तपशील थोडेफार बदलत गेले, तरी सुरुवातीला मांडल्या गेलेल्या मागण्याच इथे विचारात घेतल्या आहेत.). या मागण्यांमागची ऐतिहासिक, सामाजिक पार्श्वभूमी उलगडून दाखवतो. प्रामुख्याने शेतीवर आधारित असलेला हा समाज आणि राज्यकर्ती जमात यात अभिन्नत्व मानता कामा नये असा या लेखाचा दावा आहे. ब्रिटीशपूर्व काळात आणि ब्रिटीश अधिसत्तेच्या काळात या समाजाची स्थिती कशी बदलत गेली आहे याचा लेखाजोखा त्यात मांडला आहे. भांडवलशाहीचा गाभा असलेल्या औद्योगिकीकरणाने प्रामुख्याने याच समाजाच्या जमिनी गेल्या, त्या विकासाच्या रेट्याचा सर्वाधिक तोटा याच समाजाला झाला आहे असे लेखक म्हणतो. मोर्चाच्या मागण्या न्याय्य ठरवत असतानाही केवळ आरक्षण मिळाल्याने समाजाचे मागासलेपण संपणार नाही हे भान राखण्यास बजावतो. तसे का याची कारणमीमांसाही करतो. याचबरोबर या समाजाच्या मानसिकतेतच त्याच्या मागासलेपणाची बीजे सापडतात हे डॉ. साळुंखे, डॉ सदानंद मोरे आदी मान्यवरांच्या साक्षीने मांडतो. हा लेख प्रामुख्याने मोर्चाची बाजू उलगडणारा आहे. संपूर्ण लेखात न चुकता निव्वळ 'मराठा' असा उल्लेख न करता 'मराठा (कुणबी)' असा उल्लेख करत या दोन जातींतले अभिन्नत्व देसाई अधोरेखित करतात. तसे असेल तर मंडल आयोगाच्या काळात 'आरक्षणाच्या कुबड्या नकोत, आम्ही आणि कुणबी वेगळे आहोत' अशी भूमिका काही मराठा नेत्यांकडून मांडली गेली होती, ती चूक होती, त्या नेत्यांची वैयक्तिक मते होती की ती भूमिका कालबाह्य झाली आहे, याबाबत लेखकाने आपले म्हणणे स्पष्ट करायला हवे होते.
केशव वाघमारे यांचा लेख ('मराठा समाजाला खरा धोका कोणाकडून?') हा लेख मोर्चाच्या समर्थनार्थ मांडलेल्या भूमिकेचा प्रतिवाद करणारा आहे असे ढोबळ मानाने म्हणू शकतो. मुळात अर्थ-वर्गीय समस्या जात-अस्मितेवर आधारित उत्तराने कशी संपू शकते, असा सवाल वाघमारे करतात. राज्यकर्ती जमात आणि श्रमजीवी मराठे/कुणबी हे जर वेगळे नसतील; तर जिथे जिथे राजकीय, शैक्षणिक अथवा रोजगाराची सत्तास्थाने मराठा नेत्यांच्या हाती आहेत, तिथे आपल्याच समाजातील मागास व्यक्तींना हात देण्याचा किती प्रयत्न केला जातो असा त्यांचा प्रश्न आहे. देसाईंच्या आणि वाघमारेंच्या लेखात एक समान मुद्दा आहे. तो असा, की जिथे मराठा नेते सत्ताधारी आहेत, तिथे त्यांनी आपल्याच समाजातील मागास गटाच्या विकासासाठी काही विशेष उपाययोजना का केल्या नाहीत? अ‍ॅट्रॉसिटी कायद्याच्या गैरवापराबाबत मोर्चा काढण्याऐवजी राजकीय पटलावर वस्तुनिष्ठ स्वरूपात अ‍ॅट्रॉसिटी कायद्याबद्दलचे तथ्य का मांडले जात नाही, असाही वाघमारे यांचा मुद्दा आहे. तसेच कोपर्डी घटना खरेतर अमानुष पितृसत्ताक हिंसेची परिणती होती, तिला जातीय रूप देऊन 'उलट्या जातीयवादाचा'  बागुलबुवा उभा केला जात आहे असे त्यांचे प्रतिपादन आहे. हे दोनही लेख ढोबळ मानाने दोन बाजू दाखवतात असे म्हटले, तरी चुकीचे ठरणार नाही.
तिसरा भाग 'विचारतुला'. दोन प्रसिद्ध व्यक्तींची तुलना करणारे एकूण पाच लेख असलेला हा विभाग. हा अंक संग्राह्य आहे, असे जे म्हणालो; ते प्रामुख्याने या भागासाठी. यात सर्वप्रथम येतो, तो आनंद तेलतुंबडे यांचा 'मार्क्स-लेनिन आणि फुले-आंबेडकर' हा लेख (ज्याचा अनुवाद शुभांगी थोरात यांनी केला आहे). पुढील लेखनाबाबत अपेक्षा कमी करण्याचे काम या लेखाने केले, असे म्हणावे लागेल. या लेखात या चारही महापुरुषांबद्दल मला(तरी) आधीच माहीत असलेले तपशील एकापुढे एक मांडून दाखवले आहेत. त्यात तुलना अशी जवळजवळ नाहीच. जणू चार स्वतंत्र लेख असावेत इतके स्वतंत्रपणे, एकमेकांत मिसळू न देता चौघांबाबत लिहिलेले आहे.
पण त्यानंतर येणारा चैत्रा रेडकर यांचा 'महात्मा गांधी आणि मार्टिन ल्यूथर किंग' यांच्यावरील लेख मात्र ती कसर भरून काढतो. हिंसा, प्रतिवाद आणि संघर्ष ही आजच्या काळात वैचारिक आणि राजकीय अशा दोन्ही प्रकारच्या सत्तेची समाजमान्य हत्यारे झालेली असताना नागरी प्रतिकार आणि प्रबोधन या दोन अहिंसक हत्यारांची धार नाहीशी होते आहे का, असा संभ्रम समाजात निर्माण होतो आहे. अशा वेळी नागरी प्रतिकाराचे हत्यार यशस्वीपणे वापरूनदेखील आपल्या कार्यात यशस्वी होता येते हे निर्विवादपणे सिद्ध करणार्‍या या दोन नेत्यांबद्दल बोलणे आवश्यकच ठरले आहे. दोघांच्या संघर्षाची भूमी, त्यांचे दृष्टीकोन, त्यांच्यावर असलेले पूर्वसुरींचे प्रभाव यांच्या आधारे दोघांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आलेख रेडकर यांनी उत्तम मांडला आहे.
हेडगेवार यांनी स्थापन केलेल्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर हेडगेवारांच्याहूनही अधिक प्रभाव आहे, तो गोळवलकरांचा. म्हणूनच त्यांना 'गुरुजी' हे संबोधन मिळाले आहे. मुसोलिनी आणि गोळवलकर यांच्यावरील लेखात मुसोलिनी फारच थोडा असला, तरी गोळवलकरांच्या विचारसरणीचा घेतलेला आढावा अतिशय साक्षेपी आहे. गोळवलकरांचे आणि त्यांनी दिशा दिलेल्या संघाचे हिंदुत्व प्रामुख्याने शत्रुलक्ष्यी असल्याने त्या हिंदुत्वाच्या व्याख्येत दिसणारी विसंगती आणि अंमलबजावणीत करावी लागणारी कसरत यावर किशोर बेडकीहाळ यांची अचूक बोट ठेवले आहे.
या विभागातील सर्वांत उत्तम लेख म्हणता येईल, तो विवेक कोरडे यांचा - भगतसिंग आणि सावरकर यांच्यावरचा लेख. माझे हे मत बहुसंख्येला पटणार नाही याची मला पूर्ण जाणीव आहे. या लेखात पुन्हा एकदा भगतसिंग यांना अतिशय कमी स्थान आहे आणि लेखाचा मोठा भाग हा सावरकरांवर आहे. भगतसिंगांना मिळालेले उणेपुरे २४ वर्षांचे आयुष्य आणि सावरकरांचे ऐंशीहून अधिक वर्षांचे आणि अनेक चढ-उतारांनी भरलेले जीवन आयुष्य हे साहजिकच म्हणावे लागेल. हिंदुत्ववादी म्हणवणारे लोक सत्ताधारी झाल्यापासून सावरकर हे व्यक्तिमत्त्व दोन बाजूंच्या साठमारीत भरडले जाताना दिसते. एका बाजूने त्यांना स्वातंत्र्यवीर म्हणत भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान - 'भारतरत्न' - देण्याची मागणी करणारे माथेफिरू सक्रिय झाले आहेत, तर दुसर्‍या बाजूने अतीव तुच्छतेने त्यांचा उल्लेख 'माफीवीर' असा करणारे उथळ पुरोगामी दिसू लागले आहेत. अशा वेळी त्यांना हिरो किंवा व्हिलन यांपैकी काहीही ठरवण्याचा पूर्वहेतू समोर न ठेवता केलेली ही मांडणी ज्यांना स्वच्छ मनाने वाचता येईल त्यांनी अवश्य वाचावी अशी आहे. महाभारतातले कृष्णाचे पात्र जसे त्यातला देव बाजूला ठेवून पाहिले, तर एक माणूस म्हणून अधिक उंच भासते (हे वाचताच आमचे काही पुरोगामी मित्र, “बघा! मी म्हणत नव्हतो हा छुपा 'तिकडचा' आहे!' असे म्हटल्याचे स्पष्ट ऐकू आले. :))  तसेच सावरकरांच्या बाबतीत वर उल्लेख केलेले पूर्वग्रह दूर ठेवून पाहिले, तर त्यांची शोकांतिका अधिक गहिरी होताना दिसते. अंदमानपूर्व सावरकर, अंदमानातले सावरकर आणि अंदमानोत्तर सावरकर यांचे कोरडे यांनी स्वतंत्रपणे केलेले विश्लेषण सावरकरांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विरोधाभास अधोरेखित करत जाते. विचारांचे बळ भरपूर, पण कृतीच्या बाबत कचखाऊ दिसणारी वृत्ती; सय्यद अहमद यांनी मुस्लीम समाजाच्या दिशेने जसे ध्रुवीकरण करू पाहिले, तसेच हिंदू धर्मीयांचे संघटन करण्याचा माथेफिरू विचार मांडत नकळत किंवा हेतुतः ध्रुवीकरणाला केलेली मदत; यातून ज्या द्विराष्ट्रवादाचा दावा त्यांनी केला, त्याला वास्तवात अधिक टोकदार करत नेण्याचे केलेले प्रयत्न; परंतु हे करत असतानाही प्रत्यक्ष कृतीच्या वेळी जबाबदारी घेण्याचे टाळणे (त्या अर्थी संघाने त्यांना शिरोधार्य मानणे औचित्यपूर्ण आहेे); आपद्धर्म म्हणत केलेली माफीची याचना (त्या पार्श्वभूमीवर, प्रत्यक्ष सहभाग नसतानाही संपूर्ण गटाच्या कृत्याची जबाबदारी भगतसिंगांनी स्वीकारणे); अर्थार्जनासाठी केलेली सावकारी... या मार्गाने अंदमानपूर्व सावरकरांचे अंदमानोत्तर आयुष्यात होत गेलेले अधःपतन हा एका शोकान्त कथेचा ऐवज आहे. कोरडे यांनी तो टिपा, संदर्भ यांसह मांडला आहे. पण हे करत असताना त्यांच्या अंदमानपूर्व आयुष्यातील सकारात्मक बाजूबद्दल बोलणे कोरडे यांनी टाळलेले नाही, हे विशेष दाद देण्याजोगे. सावरकरप्रेमी त्यांच्यावरील आरोपांचे दुबळे समर्थन देतात, बहुमताच्या आधारे ते समर्थन लादू पाहतात, चलाखीने काही दावे करून सावरकरांना दोषमुक्त करू पाहतात; त्या दाव्यांचाही व्यवस्थित प्रतिवाद करत कोरडे पुढे जातात. शेवट निश्चित करून लेख न लिहिता अभ्यास म्हणून लेख कसा लिहावा, याचा वस्तुपाठ म्हणून हा लेख वाचायला हवा.
हे तीन उत्कृष्ट लेख वाचून झाले की पुन्हा पहिल्या लेखासारखाच निव्वळ माहितीस्वरूप लेख ('चे गवेरा आणि भगतसिंगः युवकांचे आदर्श' - प्रा. चमनलाल, अनु. सागर भालेराव) देऊन हा विभाग संपतो.
कथाविभागात संख्येने बर्‍याच कथा असल्याने प्रत्येक कथेबद्दल विस्ताराने लिहिणे शक्य नाही. यांपैकी वंदना भागवत यांची कथा दिशाहीन, तर ऐनापुरेंची पाल्हाळिक आणि पारंपरिक वाटली.  कृष्णात खोत यांची कथा एका लहान मुलीच्या निवेदनातून साकार होते, याचे प्रयोजन नक्की समजले नाही. कथेतील पात्रानेच आपली कथा सांगणे याला जे दृष्टीकोनाचे वळण असते, ते कुठे जाणवले नाही. हीच कथा तृतीय पुरुषी निवेदनातून लिहिली असती, तर काय फरक पडला असतात असे वाटून गेले. सुमती जोशी यांनी अनुवादित केलेली सुचित्रा भट्टाचार्य यांची कथा अगदीच परिचित प्रकारची, आवृत्त म्हणावी अशी.
या सार्‍या कथांपेक्षा वेगळ्या उमटतात, त्या प्रशांत बागड, मनस्विनी लता रवींद्र आणि सतीश तांबे यांच्या कथा. पैकी सतीश तांबे हे आता कथालेखक म्हणून दीर्घकाळ परिचित असलेले नाव. लैंगिकतेच्या परिप्रेक्ष्यांची मांडणी करणार्‍या त्यांच्या अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत. महाभारतातील पांडव आणि द्रौपदी यांच्या सहजीवनाच्या कथेला अर्वाचीन वळण देताना हिप्पी कल्टमधील कम्यून संकल्पनेशी त्यांनी जोडून त्यांनी त्याला काहीसे देशी वळण दिले आहे. यातील पात्रांनी प्रथम व्यवस्थेच्या बंधनांना नाकारत केलेली सुरुवात जेव्हा अशा स्वरूपाच्या सहजीवनात परिवर्तित होते तेव्हा प्रस्थापित समाजाच्या रूढ कल्पना धुडकावून लावल्या, तरीही त्या चौकटीचे अस्तित्व नाकारता येत नाहीच; इतकेच नव्हे, तर व्यवस्थाहीनतेची वाटचालही हळूहळू नव्या व्यवस्थेकडे होत जाते, याची मांडणी ते करत जातात. सर्वांत उल्लेखनीय आहे ते पाचांच्या स्त्रीच्या पुत्राचे नाव. त्याला नाव कोणाचे लावायचे, हा प्रश्न त्या सहा जणांसमोर उभा राहतो, तेव्हाच ते सामाजिक संकेतांचे पूर्णतः गुलाम असल्याचे निर्णायकरीत्या सिद्ध होते. पाचांचा पुत्र म्हणून वडिलांचे नाव 'पांडव' लावण्याची तोड काढणार्‍यांना जाबालीची कथा आठवत नाही, मुलाची ओळख मातेच्या नावाने करून द्यावी हे ध्यानातही येत नाही. व्यावहारिक पातळीवर मागे सोडून दिलेली पितृसत्ताक व्यवस्था त्यांच्या मनाचा मात्र पुरा कब्जा घेऊन बसलेली दिसते.
मनस्विनी लता रवींद्र यांची कथा मात्र मला नीटशी 'सापडली' नाही, हे मान्य करावे लागेल. काळाच्या एका लहानशा तुकड्यातून एका स्त्रीच्या आजवरच्या आयुष्याचा पट उलगडून पाहताना तिला वेगवेगळ्या पातळ्यांवर भेटत गेलेले पुरुष आणि स्त्रिया यांचा एक अंतर्मुखपणे मांडलेला पट इतपतच उमज मला पडली असे मी म्हणेन. प्रशांत बागड यांची कथा मात्र एक सशक्त कथाकार म्हणून त्यांचे स्थान बळकट करणारी आहे. फँटसीचे हलके अस्तर घेऊन उभी असलेली आणि विचारांचा भक्कम गाभा असलेली कथा. सावली' या रूपकाचा इतका सुंदर वापर जीएंच्या कथेची आठवण करून देतो. असे असले, तरी त्या कथेचे वळण मात्र स्वतंत्रच आहे.

या अतिशय उत्कृष्ट अंकाला गालबोट लागले आहे, ते टाइपसेटिंगमधल्या बेफिकिरीने. नव्या ओळीवर जाताना शब्द अतिशय वाईट तर्‍हेने तोडल्याने - अनेकदा आकारान्त शब्दाचा फक्त कानाच पुढच्या ओळीत जातो - वाचताना अनेकदा रसभंग होतो. आणि ही नजरचूक म्हणताच येणार नाही, इतका हा प्रकार वारंवार घडतो आहे. हे सहज टाळण्यासारखे होते.

इमेल : ramataram@gmail.com
Post a Comment