Friday, November 25, 2016

फर्मास तर्री आणि रंग - पण मिसळ अजून जमून यायला हवी!

- ऋषिकेश

‘दिवाळी अंकांना मोठा इतिहास आस्तोय! मोठमोठे लेखक आस्तायेत! नवे लेखकु तिथे हात अजमावून बघतायेत! थितल्या संपादक वगैरे बॉस मंडलींचा चष्मा ऑलमोस्ट नाकाच्या टोकावर ठेवलेला आस्तोय. लेखकुने लिवलेला कागुद एका मिन्टात वाचून ते केराच्या टोपलीत टाकतायेत. नि एकदा का कागुद असे टाकून झाले की उरलेले कागुद न टाकता संपादकाने आपल्या लाल पेनाने त्यावर खरडाय लागलेलं दिस्ताच, दुसरा एक जन छापखान्याचे खिळे जुळवायला घेतोय…’,  ही अशी वर्णनं कल्पतच आम्ही आणि आमच्यासारखे गल्लीत जगप्रसिद्ध लेखक धास्तावून वर्षानुवर्षे लिहिते झाले नाहीत. गेल्या पाच-सात वर्षांत आमचा वावर असणार्‍या मराठी सायटींनीच (अचानक) दिवाळी अंक काढायला सुरुवात केल्यावर "अरे, हा तर घरचाच अंक आहे!" असं म्हणून मी नि माझ्यासारख्या अनेकांनी त्यावर आपला हात अजमावायला सुरुवात केली. या अंकांत फार थोर लेखकु वगैरे व्हायची स्वप्ने घेऊन कोणी लिहीतच नाही. शिवाय सगळा हौशी-बिनपैशांचा मामला. जमेल तशी लोकं, कधी इमेली लिहून, कधी फोन करून गाठायची आणि त्यांना काही वेगळालं लिहायला लावायचं, हे काम या अंकाचे संपादक करत असतातच. त्याचबरोबर त्या त्या संस्थळाचे सदस्यही काही लिहीत असतात. मराठी दिवाळी अंक म्हणजे जे काही चाकोरीबद्ध तुमच्या डोळ्यांसमोर येतं, त्याला साफ फाट्यावर मारत हे अंक सादर होतात. अनेक संस्थळांवर अंक सुरू होऊन काही वर्ष झालीयेत. सुरवातीला घरी बुंदी पाडण्याप्रमाणे बहुतेक सायटींनी उत्साहात अंक काढले खरे; पण आता त्यांतले काही-काहीच अंक स्थिरावले आहेत. (बुंदी पाडायचा उत्साह जितका काळ टिकतो त्याहून कमी काळात) काही अंक, तर काही साईट्स बंदसुद्धा पडल्या आहेत! (शेवटी ऑनलाईन असले तरी काय, मराठी अंकच ते!)

हे अंक विनामूल्य असतात, जालावर असतात. त्यामुळे लोक अगदी प्रवासात आपला मोबाईल उघडून सहज वाचू शकतात. कोणत्याही वितरण व्यवस्थेशिवाय हे अंक प्रत्येकाला वाचता येतात. तेव्हा व्यावसायिक छापील अंकांसोबत, मराठी जालीय अंकांवरही 'अंकनामा'मध्ये लिहून येणं गरजेच ठरतं. 'मायबोली.कॉम' हे मराठीतलं सर्वांत मोठं संस्थळ; पण त्यांचा अंक गेली दोन वर्षे आलाच नाहीये. मराठीतील त्यानंतरच्या भरपूर वर्दळ असणार्‍या सध्याच्या लोकप्रिय संकेतस्थळाच्या अंकाबद्दल, म्हणजे 'मिसळपाव.कॉम'च्या दिवाळी अंकाबद्दल, मी लिहिणार आहे.

मराठीतल्या छापील दिवाळी अंकांप्रमाणे हरेक अंकाला आपापली प्रवृत्ती असते. मिसळपाव हे संस्थळ आणि त्यांचा अंक याचं वैशिष्ट्य म्हणजे तिथल्या सदस्यांचा उत्साह आणि आपुलकी. काही पार्ट्या या केडरबेस्ड असतात, तसं हे केडरबेस्ड संस्थळ. इथले लेखक हेच इथले कार्यकर्तेसुद्धा आहेत; आणि सगळे जण घरचं कार्य असल्याप्रमाणे आपल्याला मिळेल ते काम करत असतात. गांधीजी महाराष्ट्राला कार्यकर्त्यांचे मोहोळ म्हणायचे. मराठी माणसाची काही ठळक वैशिष्ट्यं मिरवणार्या मिसळपाव.कॉम या साइटमध्ये हे एक वैशिष्ट्य पुरेपूर आलं आहे.

तर अंकाकडे वळू या. यंदा ‘मिसळपाव.कॉम’चा अंक आहे ‘रहस्यकथा विशेषांक’. या संकेतस्थळावर पहिल्यांदाच एखादा दिवाळी अंक हा असा विशेषांक म्हणून निघतोय. सर्वात आधी त्यांच्या मुखपृष्ठाबद्दल लिहिणं अगत्याचं आहे. मिसळपाव हा इतर अनेक संस्थळांप्रमाणे हौशी मामला आहे. मिसळपावच्या अ‍ॅक्टिव्ह सदस्यांपैकी एक असलेल्या 'अभ्या..' यांनी हे मुखपृष्ठ रचलं आहे. रचलं यासाठी म्हणतोय, की ते चितारलेलं नाही किंवा ते एखादं छायाचित्रही नाही. पण अंकाच्या विषयाच्या दृष्टीने  समर्पक असलेली रचना त्यात दिसते. त्यातले घटक नेमके आहेतच; त्यांची रंगसंगती, त्यामुळे आलेलं गूढरम्य वातावरण... सगळंच सहीसही उतरलं आहे. त्याहून मुख्य म्हणजे; आहे दिवाळी तर "किमान एक पणती किंवा कंदील, नाहीतर गेला बाजार एखादं झेंडूचे तोरण तर्री हव्वंच बै!" असला मोह टाळून एक खणखणीत मुखपृष्ठ दिलं आहे. अनेक छापील दिवाळी अंकांच्या मुखपृष्ठांवर स्त्रियांची चित्रं अजूनही असतात. ऑनलाईन अंकांनी मात्र ती परंपरा केव्हाच झुगारून दिलेली आहे.

हा रहस्यकथा विशेषांक आहे, म्हणजे यात फक्त रहस्यकथाच आहेत असं नाही. मात्र रहस्यकथांसाठी एक खास विभाग राखलेला आहे. त्यातल्या कथांकडे वळण्यापूर्वी 'रहस्यकथा' या प्रकाराबद्दल थोडं लिहिणं मला गरजेचं वाटतं. रहस्यकथा हा लेखनप्रकार तसा गोंधळात टाकू शकणारा आहे. गूढकथा, भयकथा, थरारकथा, गुन्हे-अन्वेषण, न्यायालयीन नाट्य यांत; इतकंच काय काही वेळा प्रेमकथांमध्येही, रहस्याचा मोठा वाटा असतो. मात्र म्हणून यातल्या प्रत्येक प्रकाराला आपण रहस्यकथा म्हणत नाही. रहस्यकथांची व्याख्या करणं थोडं कठीण आहे. रहस्य ही वाचकाला भारून टाकत; टेन्शन, भीती, थरार, अंदाज आणि उत्सुकता या सगळ्यांचं मिश्रण करत; वाचकाला अलगद आपल्यात गुंतवून घेणारी एक गोष्ट आहे. मात्र अखेरीस रहस्यकथालेखनात नाट्य आणि मनोरंजन यांचाही तितकाच वाटा आहे. रहस्य हा त्या गोष्टीचा गाभा असला, तरी तो एकमेव घटक नाही. अशा वेळी रहस्यकथा, थरारकथा आणि गूढकथा या तिघांमध्ये गोंधळ होण्याचा धोका आहे. माझा असा अजिबात दावा नाही, की ही तीन वर्गीकरणं म्हणजे अगदी ठळकपणे विलग झालेले कप्पे आहेत. मात्र जेव्हा  'रहस्यकथा' विशेषांक निघतो, तेव्हा याकडे बघणंही क्रमप्राप्त ठरतं. गूढ-रहस्य (सस्पेन्स-मिस्टरी), रहस्य-थरारक कथा (सस्पेन्स-थ्रिलर) हे रूढ प्रकार आहेतच. पण अशा लेखनालाही रहस्यकथा म्हणायचं असेल, तर त्यात रहस्याचा वाटा मोठा हवा. या अंकाला 'रहस्यकथा विशेषांक' म्हणताना त्या विधेबद्दलचं (genre बद्दलचं) लेखन, मराठी रहस्यकथांचा आणि लेखकांचा धांडोळा (सिंहावलोकन), जमल्यास एखाद्या रहस्यकथाकाराची मुलाखत वगैरे भागही आला असता; तर अंक परिपूर्ण वाटला असता. सध्या मात्र अंकात केवळ कथांचा सहभाग आहे. रहस्यकथा या विधेबद्द्लचं काहीच लेखन नाही. मला ही या अंकामधली मोठी त्रुटी वाटते.

आता या अंकातल्या कथांकडे वळू या. अंकात तब्बल १४ रहस्यकथा आहेत. माझ्या मते त्यांतली प्रत्येक कथा ही रहस्यकथा म्हणता येणार नाही. मला आवडलेल्या कथा म्हणजे आदूबाळ यांची 'गारपार्‍यातील गहनकथा' ही फॅनफिक, बोका-ए-आझम यांची 'गॅलरी', विशाल कुलकर्णी यांची 'ऑपरेशन ब्लाइंड हॉक' आणि सोन्याबापु यांची 'दंगल'. पैकी 'गॅलरी' ही कथा तर एखाद्या सराईत लेखकाने उत्तम प्रकारे धागे गुंफत विणावी, तशी लिहिलेली रहस्यकथा आहे. ही कथा एका इंग्रजी कथेवरून स्फुरल्याचं लेखक आधीच मान्य करतो. मी ती मूळ कथा वाचलेली नसल्याने त्यातल्या भन्नाट प्लॉटचं आणि त्या पात्रांच्या सुरेख गोफाचं श्रेय कोणाला द्यायचं याचा गोंधळ असला, तरी त्याचं भारतीयीकरण मात्र बेमालूम झालं आहे. त्याबद्दल लेखकाचं विशेष अभिनंदन करायला हवं. (प्लॉट पात्रउभारणीचं श्रेय लेखकाने योग्य त्या प्रमाणात घ्यावं. :) )

'आदूबाळ' यांची ही दुसरी फॅनफिक. (फॅनफिकबद्दल अधिक माहिती हवी असेल, तर मेघनाचा हा लेख वाचा) .'ऐसी अक्षरे.कॉम'च्या 'भा.रा.भागवत'विशेषांकामधली फास्टर फेणेची फॅनफिक आणि या अंकातली 'फेलुदा'ची फॅनफिक या दोन्ही कथा प्रकृतीने पूर्ण भिन्न. फॅनफिक या प्रकारात आताच्या मराठी जालीय / ऑनलाइन लेखनविश्वात आदूबाळ यांचा हात धरणारा कोणीही नसावा. (लिहिणारे कमी आहेत, असे समजू नका. दुनियादारी, शाळा, कोसला वगैरें कादंबर्‍यांमधली पात्रं उधार घेऊन अनेकांनी आपल्या लेखण्या परजून पाहिलेल्या तुम्हांला फेसबुक, ब्लॉग्ज इत्यादींवर मिळतील.) अनेकदा पात्राची सहीसही नक्कल केली जाते; मात्र त्या पात्राच्या लकबींबरोबरच गोष्ट फुलवत न्यायची मूळ लेखकाची पद्धत, त्या लेखकाच्या मर्यादा यांची जाण 'आदूबाळ' यांच्याइतकी कुणी ठेवलेली फारच क्वचित बघायला मिळते. ‘फेलुदा’-कथांमधले रहस्यही इतर तत्सम रहस्यकथांइतके मजबूत नसते. वाचकाने साधारणतः योग्य दिशेने तर्क केला तर तो रहस्याच्या जवळपास सहज पोचू शकतो. मात्र फेलुदांनी नेमकं रहस्य उघड करेपर्यंत कळीची गोष्ट वाचकाच्या लक्ष्यात येत नाही. या फॅनफिकमध्येही रहस्याबद्दल अंदाज आधीच करता येतो, पण ’नेमकं कसं?” याचा शोध घेत वाचक पुढे वाचत राहतो. (खरंतर 'आदूबाळ' हा जालीय कथाकार किंवा फॅनफिक कथाकार यांमध्येच नाही, तर एकूणच मराठी कथाकारांमधला असा नवा लेखक आहे;  ज्याची अगत्याने नोंद घेऊन; त्याच्या वाटचालीवर लक्ष ठेवावं. पण हा लेख दिवाळी अंकापुरता असल्याने इतकं पुरे :) )

या अंकातील 'सर्वात खतरनाक शिकार' हा रिचर्ड कॉनेल यांच्या कथेचा शशिधर केळकर यांनी केलेला अनुवादही सहज झाला आहे. मात्र ही मूळ कथा निव्वळ 'थरारकथा' आहे असं माझं मत आहे. तसं असलं, तरी कथा मराठीत आणण्याचं मोठं काम या अंकाने केलं आहे. त्याचबरोबर स्पार्टाकस यांनी 'सायक्लॉप्स' या रहस्यमय जहाजाची दिलेली माहिती महत्त्वाची आहे आणि रंजकही आहे. मात्र त्यालाही 'रहस्यकथा' म्हणता येईल का, याबाबत माझ्या मनात संभ्रम आहे. इतर रहस्यकथा 'छान ते ठीक' या पट्टीवर अधेमधे कुठेतरी मोडतात.

रहस्यकथांव्यतिरिक्त इतरही चार कथा अंकात आहेत. पैकी आतिवास यांची ’धोंडा’ सर्वांत भाव खाऊन जाते. आतिवास यांचं लेखन नेहमीच सहज आणि प्रवाही असतं. त्यांचा वेगवेगळ्या भूभागांत राहण्याचा अनुभव, विविध बोलींबद्दलची जाण हेही त्यांच्या कथेत डोकावून जातं. इतर लेखांमध्ये स्वाती दिनेश यांचा 'ए ब्लाइंड डेट' हा लेख आणि आतिवास यांचा 'तडिंजु' हे लेखही उल्लेखनीय आणि वाचनीय.


याव्यतिरिक्त या अंकातला विशेष उल्लेख करण्यासारखा भाग म्हणजे यातल्या मुलाखती. खरंतर दिवाळी अंकांतल्या मुलाखती हा काही माझा फारसा लाडका प्रकार नाही. अगदी प्रसिद्ध व्यक्तींच्या थोरवीला साजेसे तेच प्रश्न विचारत, त्यांच्याच तोंडून त्यांची अपेक्षित उत्तरं ऐकवण्याची कसरत दिवाळी अंकांत केलेली असते. दिवाळी अंकांतल्या अगदी राजकारण्यांच्या मुलाखतीतही त्यांना अडचणीत आणणारे प्रश्न नसतात. मात्र या अंकातल्या दोन मुलाखती या मर्यादेपलीकडे जाणार्‍या आहेत. समीर सामंत आणि मंदार चोळकर यांची मुलाखत ही रूढार्थाने मुलाखत नाही. त्याला गप्पा असं म्हणणंच अधिक सयुक्तिक ठरेल. त्यातली माहिती वगैरे रंजक आहेच, पण मुलाखतीचा ओघ अतिशय सहज वठला आहे. ‘व्यसनाच्या मगरमिठीतून सुटताना’ ही आणखी एक मुलाखत. व्यसन लागणे, ते बळावणे इथपासून ते ‘मुक्तांगण’मध्ये उपचार घेणारा एक व्यसनी माणूस या नात्याने आलेले अनुभव सांगणारी - ‘मोदक’ हे टोपणनाव घेणार्‍या सदस्याने घेतलेली - ही मुलाखत दृष्ट लागावी इतकी सुरेख तर आहेच; मुख्य म्हणजे प्रांजळ आणि थेट आहे. कितीतरी दिवसांनी मुलाखत वाचून त्यावर इतका वेळ विचार करत होतो. या दोन मुलांखतींव्यतिरिक्त तिसरी मुलाखत डॉ. आशुतोष जावडेकर यांची. ही मुलाखतही वाचनीय असली, तरी नेहमीच्या साच्यातली, अर्थात गोग्गोड, आहे.

आता अंकाच्या इतर बाबींकडे बघायचं, तर काही गोष्टींवर बोट ठेवणं गरजेचं आहे. एक म्हणजे संपादन, मुद्रितशोधन आणि रेखाटनं. रहस्यकथांपैकी वर उल्लेखलेल्या काही कथा छान असल्या, तरी त्या आणि इतरही अनेक कथांवर संपादकीय संस्कार आवश्यक होते. काही कथांवर भाषेच्या अंगाने तर काहींवर शैलीच्या अंगाने. संपादकांनी काही सुचवण्या दिल्या का, हे कळायला मार्ग नाही. (फक्त ’मिसळपाव’च नव्हे, यंदा मी जितके जालीय अंक वाचले, त्या सर्वांतच ‘संपादनातील त्रुटी’ हा दोष जाणवतो आहे. त्यासाठी एकट्या ’मिसळपाव.कॉम’ला वेगळे काढावे का, असा प्रश्न रास्त ठरेल.) मुद्रितशोधन हा या अंकाचा दुसरा कच्चा दुवा. इथे मात्र संपादक चमूला आणखी खूपच काम करणं गरजेचं आहे. लेखक निर्मितीच्या तंद्रीत असू शकतो हे ग्राह्य धरलं, तरी संपादकांनी मात्र ते भान पाळणं अगत्याचं असतं. मुद्रितशोधन म्हणजे केवळ उकार-इकारात र्‍हस्व-दीर्घ दुरुस्त करणे इतकंच नसून विरामचिन्हं, लेखनाचा आणि क्रियापदांचा काळ, क्रियापदांची पद्धत (ग्रांथिक की बोली), अशा खूप अंगांनी खूप काम होणं आवश्यकअसल्याचं दिसतं. सर्वच जालीय अंकांसमोरचा आणखी एक प्रश्न म्हणजे रेखाटनं. कथांसोबत रेखाटनं असली, तर अनेकदा कथेची मजा द्विगुणित होते. पण तशी रेखाटनं करणारे कलाकार मिळवणं जालीय अंकांसाठी कठीण असतं. कारण अंक हौशी असतात - कलाकारांना मोबदला मिळतोच, असंनाही.) मात्र ’मिसळपाव’सारख्या, मोठी सदस्यसंख्या असलेल्या, अंकांत तरी ही त्रुटी दूर करण्यासाठी अधिक प्रयत्न व्हायला हवेत.

आणखी एक बाब म्हणजे हा अंक जालीय असला, तरी आंतरजाल या माध्यमाचा फायदा करून घेणारं लेखन या अंकात नाही. लेखात काही आवश्यक ते दुवे किंवा व्हिडिओ संदर्भासाठी, पूरक माहिती म्हणून किंवा पुरवणी म्हणून देणं, हे फक्त जालीय अंकात करता येतं. त्याव्यतिरिक्त व्हिडिओ किंवा ऑडिओ मुलाखती, उत्तमोत्तम छायाचित्रं, शक्य झाल्यास अ‍ॅनिमेशन, वाचकांशी संवाद साधत फुलणारं लेखन... असे अनेक प्रयोग करण्याची संधी जालावरचा 'अ-छापील' अंक देतो. पण या अंकात त्या दृष्टीने काहीच नाहीये.

बाकी कोणत्याही जालीय दिवाळी अंकात असतं, तसं काही ’निव्वळ हौशी लेखन याही अंकात आहे. लेखकाला प्रचंड हौस आहे, या माहितीपलीकडे वाचकाला त्या लेखनातून काहीही मिळत नाही. माझ्या मते अशा लेखनामुळे भल्या भल्या अंकांची मजा कमी होते. एरवी हे लेखन बरं वाटेलही, पण दिवाळी अंकात त्याचं प्रयोजन समजत नाही. त्यातल्या काही लेखनावर (उदा. व्यंगचित्रं, ्काही ’पाडलेल्या’ कविता) संपादकीय अधिकारात सरळ काट मारली असती, तरी काही बिघडलं नसतं - अंकाचा दर्जा उलट वाढलाच असता.

अर्थात, जालीय अंकातल्या लेखनाच्या दर्जाची छापील अंकांशी तुलना करण्यात हशील नाही; कारण हा अंक विनामूल्य नि हौशी मामला आहे. पण तुलना केली जातेच. नि तरीही या अंकातून नेहमीच काही ना काही वेचक आणि वेधक मिळत आलं आहे. दस्तुरखुद्द ’मिसळपाव’च्या जुन्या अंकांशीच या अंकाची तुलना केली, तर त्यांच्या आधीच्या दिवाळी अंकांपेक्षा हा यंदाचा अंक निश्चितच उजवा आहे.

या अंकातल्या काही रहस्यकथा आणि 'मोदक' यांनी घेतलेली मुलाखत या दोन गोष्टी तरी कोणत्याही छापील अंकाच्या तोडीस तोड ठरेल असं काम आहे. त्या आवर्जून वाचा.

इमेल: rushikeshonrere@gmail.com
Post a Comment