Uncategorized

पायाखाली

– अरुणजोशी


ज्या काळात कोमट्यांच्या घरांत ब्राह्मण भाडेकरूच चालायचे, लिंगायतांच्या घरांत जंगम भाडेकरूच चालायचे, त्या काळात बाबूराव खंदारेंचा वाडा प्रचंड कॉस्मोपॉलिटन म्हणायला हवा. एका बाजूला कौलारू शेडमधे लिंगायत बाबूराव आणि त्यांच्या सप्तकन्या यांचे कुटुंब. दुसर्‍या बाजूला काँक्रीटच्या छताखाली चार वेगवेगळी कुटुंबे. एका छोटेखानी खोलीत आमचे ब्राह्मण कुटुंब, आमच्या मागे थोड्या लांब खोलीत वारकाचे बालाजीमामा, त्यांच्याशेजारी यलमाच्या जिंदगानीचे दोन खोल्यांचे कुटुंब. भाडे वाढले, तशी त्यांनी एकच खोली ठेवली आणि त्यांच्यापुढे थोडे भिडस्त मराठे कुटुंब राहायला आले. ते मराठे नसून महार आहेत अशी कूजबूज यलमांकडे चालायची, पण बाबूरांवांनी त्यात कधी लक्ष घातले नाही. त्यांच्या बाजूला, थोड्या मागच्या दिशेने, म्हशींची पत्र्यांची शेड होती आणि पाच-सात म्हशी त्यात रवंथ करत पडलेल्या असत. पलीकडे परसाकडला जाताना म्हशींच्या शेपटीचा झपकारा वाचवत वाचवत अंग चोरून जावे लागायचे आणि ती जागा आधीच कुणी काबीज केलेली आढळली की त्याच पद्धतीने परत यायला लागायचे.
त्या म्हशी, ते परस, तो उकिरडा धरून त्या प्रत्येक कुटुंबाबद्दल माझ्या इतक्या आठवणी आहेत, की त्यातून एक कथाविस्फोट व्हावा. सध्याला मी तुम्हांला यलमाची जिंदगानी म्हणजे काय ते संक्षेपात सांगतो आणि मूळ विषयाकडे वळतो. तर तिच्याकडे वाड्यातला एकमात्र टेपरेकॉर्डर होता आणि त्यावर ‘जिंदगी की ना टूटे लडी’ आणि ‘जिंदगी प्यार का गीत है’ ही आणि असली जिंदगीवाचक गाणी आळीपाळीने लागत राहायची. शिर्देवी तिची आवडती हिरोणी. कोण्या एका चित्रपटात जिंदगानी शब्द वापरून एक डायलॉग होता, जो यलमिणीच्या खूप जिव्हाळ्याचा होता. मी स्वतः वजा जाता माझी आई आणि ती अशा दोनच बाया, रादर व्यक्ती, वाड्यात तत्त्वज्ञान सांगायच्या पात्रतेच्या होत्या. आई ‘माणसाच्या जीवनात ना…’ असा ब्राह्मणी हेल काढी; तर यलमीण ‘जिंदगानी मदे ना ,…’ असे फिल्मी स्टाईलने म्हणे. मराठीत एवढा कृत्रिम वाटणारा शब्द ती इतक्या सहजतेने उच्चारी, की मग माझ्या भावाने तिचे नावच जिंदगानी ठेवले, जे सगळ्यांकडूनच तिच्या अपरोक्ष वापरले जाऊ लागले आणि मूळ नाव काय आहे हे लक्षात ठेवायचा प्रश्नच मिटला. असो.
वाड्यात दुपारच्या वेळी सगळ्या बायका वसरीत एकत्र जेवत. सगळ्यांचे नवरे कामानिमित्त बाहेर गेलेले. मग हिची थोडी भाजी तिला, तिची कसलीशी चटणी तिसरीला असा लांबलचक प्रकार चाले. त्यात दीर्घ-प्रदीर्घ चर्चा चालत आणि कुणाचा नवरा कसा आहे आणि कुणीच्या नवर्‍याने काय केले याचा विषय निघे. गोष्ट शेवटी स्वतःच्याच अब्रूवर बूमरँग होणार नाही याची काळजी घेत प्रत्येक जण नवर्‍याचा कोडगेपणा सांगत असे. पण त्यांच्यात बालाजीमामा अत्यंत लाघवी, हसतमुख, न चिडणारे, न रागावणारे, प्रेमळ, समंजस अशा बिरुदांनीशी चर्चिले जात. एरवीही, क्वचित जेव्हा पुरुष लोक एकत्र माळवदावर जेवायला बसत, तेव्हा सर्वांच्या तोंडी बालाजीमामांची भरभरून तारीफच असे. बालाजीमामा असे काही फार उदार आणि त्यागी नव्हते, पण त्यांचे सामान्य असणेही फार कौतुकास्पद होते. आपले सामान्यत्व सामान्यपणे कॅरी करता आले, तर माणूस एक विशेषत्व पावतो. त्याचे ते एक उदाहरण होते.
बालाजीमामांचे नवीनच लग्न झाले होते आणि ते राहायलाच आलेे होते सपत्निक. नवरा-बायको अत्यंत मर्यादशील. चारचौघांत कोणती लगट नाही. कोणास वाटणार नाही, की जोडपे नवीन आहे. त्यांची राहणी साधी होती. भपका नाही. घाण नाही. कोणेते व्यसन नाही. शिवाय त्यांच्याकडे आमच्याप्रमाणे पैश्यांची वानवा नावाचा प्रकार नव्हता. अण्णा म्हणत, की त्यांना अजून लेकरे झाली नसल्याने असे होते. बालाजीमामांचा माझ्यावर विशेष जिव्हाळा होता. त्यास कारण माझी प्रश्नप्रवृत्ती. कोणत्या माणसाला कोणते प्रश्न उडवून लावता येत नाहीत याचा माझा त्या काळी सखोल अभ्यास होता. प्रश्नांतून संवाद उद्भवतो आणि त्याचा परिपाक दृढ नात्यात होतो. संवादामधे माणसे उलगडत जातात आणि जास्त सहज वाटतात. मी तेव्हा नववी ते बारावीला असेन आणि शांत, अबोल स्वभावाच्या बालाजीमामांना माझ्या बोलघेवड्या स्वभावाने मी जास्त सहज वाटलो असेन. आम्ही त्या घरात चार-पाच वर्षे राहिले असू. तेही तिथे त्याच वेळी जवळजवळ तितकाच काळ राहिले असावेत. बालाजीमामांचा भाऊ महादूसुद्धा त्यांच्यासोबत राहत असे. त्याचा इलेक्ट्रिकलचा डिप्लोमा चालू होता. त्याचे आणि माझेही सूत भयंकर जमे. आमच्यासोबत तो नेहमी माळवदावर आणि पावसाच्या दिवसांत वसरीत झोपे. बालाजीमामांना सामाजिक, राजकीय विचार असे नव्हते; महादू मात्र उद्‌गीरच्या किल्ल्यात वगैरे फिरायला गेल्यावर मुस्लीम आक्रमकांपेक्षा इंग्रजांनी देशाचे जास्त नुकसान कसे केले, इत्यादी सांगे. त्याच्या डिप्लोमाचा अभ्यासक्रम आमच्या विज्ञानापेक्षा फार अवघड आहे असे सिद्ध करून देई. मैत्रीपूर्ण वातावरणात कोणाची अस्मिता अधिक उच्च आहे अशी एक सुप्त स्पर्धा माझ्यात नि त्याच्यात चाले.
लाघवीपणात बालाजीमामाची बायको नवर्‍यापेक्षा सरस होती. दिसायला उंच, गोर्‍यापान बालाजीमामांना ती अत्यंत अनुरूप होती. ती आईसारखीच दिसे, वागे आणि तिचे नाव नि माझ्या आईचे नाव एकच होते, म्हणून मी तिच्यात माझ्या आईला शोधायचा प्रयत्न करत असे. पण मी तिला ताई म्हणत असे. मला ती सख्ख्या बहिणीपेक्षा जवळची वाटे, कारण मोठ्या बहिणीप्रमाणे ती माझी विचारपूस करी. ती सगळ्यांशी मिळूनमिसळून वागे. अडचणीच्या वेळी मदतीला धावून जाई. घरमालकाच्या कर्कश राजीप्रमाणे तिचे कोणाशीही भांडण होत नसे. माझ्या आईचीही वाड्यात साधी, भोळी, मनात कुणाबद्दल काही पाप नसणारी अशी सर्वात उजळ प्रतिमा होती. आईचा एक नैतिक (आणि जातीय) दराराच होता म्हणा. आईचे नि ताईचे चांगलेच सूत जुळे. मी ताईकडे खूपदा जेवायला जायचो. मला जेवू घालायला तिला खूप आवडायचे. ती देवभोळी असल्याने मला कितीतरी देवांच्या गोष्टी सांगत असे. तिच्याकडेही मी हजारो चांभारचौकश्या करत असे आणि त्यांना उत्तर देण्यात तिचा कितीतरी वेळ जाई. तिच्या माहेरचे मात्र कुणी तिच्याकडे फिरकताना आढळले नाही. तिला म्हणे तीन भाऊ होते. पण त्या घरी कोणी आल्याचे आठवत नाही. आई, अण्णा, ताई, बालाजीमामा, मी, माझी बहीण यांचे सख्य नंतर फार वाढले आणि संध्याकाळी आपापली गंगाळे घेऊन एकत्र जेवायला जाणे चालू झाले. मी तेव्हा आठवी-नववीला असेन, आईची आणि ताईची काहीतरी कुजबुज चालायची. मी अवतरलो की दोघी गप्प व्हायच्या आणि विषय बदलायच्या. मला ते कळे नि मी लगेच ‘काय, काय, काय म्हणत होतात तुम्ही?’ म्हणून विचारी. अगोदर त्या “कुठे काय? काही नै.” म्हणत. नंतर मात्र “तुला काय करायचंय रे बायकांच्या गप्पांत पडून?” असं म्हणायला लागल्या. मला कुतूहल असे, पण मी ते दाबून ठेवी.
ताई थोडी भित्रीच होती असे म्हणायला हरकत नाही. घरात कुठे काही खाडखूड झाले, की ती प्रचंड दचकत असे. खोलीतल्या एकटेपणाची तिला भीती वाटत असावी. कदाचित म्हणूनही मी समोर असलेले तिला आवडत असावे. वाड्याच्या मागे, खरेतर आमच्या वाड्याच्या मागच्या वाड्यात, मी छतावरून उडी मारून अभ्यास करायला बसत असे. ती जागा शांत होती आणि लिंबाची थंड सावली तिथे पडत असे. तिथे सापांचे एक वारूळ होते. तसे ते साप आपापल्या वाड्यात निमग्न राहत, पण क्वचित कधीकधी मी नीट अभ्यास करत आहे का हे पाहण्यासाठी बाहेर डोकावत. वाड्यात एकदा साप निघाला होता. तो वारुळातूनच जिंदगानीच्या घरात घुसला असावा. तेव्हा ताईने दरवाजा आतून घट्ट लावून घेतला होता. साप मेला म्हणून कळले, तेव्हा ती त्याला बघायला आली आणि क्षणातच पुन्हा घरात जाऊन दार घट्ट लावून घेऊन बसली. झुरळ, पालीला ती घाबरत नसे; पण अंधार, आवाज, साप, इत्यादी भित्यांचा तिचा डोमेन विस्तीर्ण होता. राजीने एकदा तिला भूत म्हणून खोटेच घाबरवले आणि तेव्हा ती जी पांढरी पडली, की राजीची पुन्हा तसे करायची हिंमत झाली नाही.
***
बालाजीमामांचा नि आमचा ऋणानुबंध इतका घट्ट जुळला, की बालाजीमामांनी आम्हांला त्यांच्या गावी सहकुटुंब दिवाळीला यायचे, टाळता न येण्यासारखे निमंत्रण दिले. चांगला आठवड्याभराचा प्रोग्राम ठरला. अण्णा येऊ शकले नाहीत, त्यांना ऑफिसची कामे होती. एखाद-दिवस फिरकेन, म्हणाले. बालाजीमामांनी आम्हां सर्वांचे तिकीट काढले आणि आम्ही एसटीने वाढवणा खुर्दला दाखल झालो. वाढवणा बुद्रुक तिथून चालत तासाभरावर होते आणि तिथे बस जात नसे. रात्रीची वेळ. बालाजीमामांनी हातात एक काठी घेतलेली. ती टणाटणा आपटेत एका पाणाळ ओढ्यातून आम्ही चालू लागलो.
“चपला काढून हातात घ्या.” मामा.
“पाय ठेचला तर?” मी.
“सगळा माताळ, रेताळ ओढा आहे. माझ्या पावलावर पाऊल ठेवून चला. फक्त पाय तेवढा उचलून टाका.” मामा.
“काटे मोडले तर?” पुन्हा मीच.
“…”
“आणि साप चावला तर?” मी.
“शुभ बोल रे मेल्या.” आई कातावली होती.
“मी आणि आमच्या गावचे सगळे लोक नेहमी असेच येतात. कधी कोणाचा पाय ठेचला नाही, काटा मोडला नाही की साप चावला नाही. मला सगळा रस्ता मुख्पाठ आहे! तुम्ही फक्त माझ्यामागे नीट चाला.”
मी शंभर शंका काढत असलो, तरी जोशी कुटुंबीय बिनधास्त होतो. देव आपल्यासारख्या सज्जन लोकांना काही करत नाही, असा आमचा ओव्हरकाँफिडन्स होता. लवकरच ओढ्याच्या किनार्‍याच्या दोन्ही बाजूच्या झाडांच्या फांद्या परस्परांस मिळाल्या नि चंद्रकला अधूनमधून आमच्यावर लुकलुकू लागली. अन्यथा सगळा अंधार. बालाजीमामांनी बॅटरी काढली; ती कधी मागे, तर कधी पुढे मारत ते आमचा चमू पुढे नेऊ लागले. माझ्यासारखे सौंदर्यदृष्टिसंपन्न नसल्याने इतर सगळे जण त्या अद्भुत अनुभवाचा आनंद घेऊ शकत नव्हते; म्हणून ते नुसतेच चालत होते. माझे काही काही रम्य उद्गार ’वेल रिसीव’ झाले नाहीत. तितक्यात जाणवले, की नवर्‍याच्या पाठोपाठ असलेली ताई बर्‍याच मागच्या क्रमांकावर, सर्वांच्या मधे, आली होती. बालाजीमामांनी तिला पुढे बोलावून घेतले आणि जिवाचा आटापिटा करून ती पुन्हा तिथे दुसर्‍या क्रमांकावर गेली नि चालू लागली. काही किडूक मिडूक जनावर आलेच; तर आपण या लोकांना घेऊन आलो आहोत, म्हणून ते सर्वात अगोदर आपल्याला कळले पाहिजे हा बालाजीमामांचा स्पिरीट ती तितकासा शेअर करत नाहीय याची अल्पशी जाणीव माझ्या महाहिशेबी मनाला तेव्हा झाली.
लवकरच बालाजीमामांचे गाव आले नि आम्ही त्यांच्या घरात प्रवेश करते झालो. नव्या प्रथेप्रमाणे त्यांचे मूळचे मोठे घर काका आणि वडील यांनी मध्यातून खिळा पाडून अर्धे-अर्धे वाटून घेतले होते. खालच्या बाजूला तीन खोल्या. वरच्या बाजूला कडब्याची, धतुर्‍याच्या फोकांची एक खोली. तिच्यात जायला कोणत्याही पायर्‍या नकोत. एक प्रचंड मोठे वडाचे झाड खोल्यांना खेटूनच होते. चक्क त्यावर पाय ठेवून, चढून वर जावे लागे. म्हणून तिथे वयस्क स्त्रियांचा त्रास नसे. अंगणात नहाणी आणि फुला-भाज्यांची बाग. दूर एका कोपर्‍यात केशकर्तनालय, म्हणजे साधी केस कापायला ठेवलेली जागा; कोणतीही नावाची पाटी नसलेले. सगळ्यांना माहीत, की हा वारकाचा वाडा आहे, तेव्हा जाहिरातीची गरज नाही. फक्त दारी आल्यावर या वाड्यात जायचे की त्या, हा ग्राहकांना संभ्रम. सकाळच्या वेळी लोक तिथल्या खुर्चीत येऊन बसत आणि महादू वा त्याचे वडील त्यांची दाढी-कटिंग करत. वरच्या खोलीतली बाज आणि तिच्यावरची मऊ मऊ गादी, रेडिओ हे मला फार आवडले होते. मी आणि महादू तिथे झोपणार होतो. तत्पूर्वी आम्हां दोघांची ‘खानदान’ विषयावर चर्चा रंगली.
“माझी एक प्रेयसी मोठ्या खानदानातून होती…” मधेच कुठेतरी विषय आला, म्हणून महादू सांगू लागला. त्याला प्रेयसी होती हेच त्याला मुख्यत्वे सांगायचे असले, तरी मला मूळ विषय सोडायचा नव्हता.
“खानदानी म्हणजे? ब्राह्मण, मराठा, लिंगायत होती का?” मी त्याला तोडून विचारले.
“का? फक्त ब्राह्मण आणि मराठेच खानदानी असतात का? वारकाचे लोक खानदानी नसतात का? खानदान वेगळे आणि जात वेगळी!”
त्याच्या एका रपक्यासरशी मनातली सगळी, उच्च जातींशी निगडीत, अनावश्यक भंडावळ उतरली. प्रत्येक जातीतले लोक आपल्याला श्रेष्ठ मानतात हे मी नेहमी विसरे आणि महादू प्रत्येक वेळी मला त्याची खर्डी आठवण करून देई.
“तुमच्या चुलीचे दगड, वेगळी भांडी आणून ठेवलीत.” बालाजीमामांची आई आईला म्हणाली. त्यांनी आईकरिता मीठ, मिरचू, पीठही वेगळे काढून ठेवले होते.
“हा बालाजी मला ताई म्हणतो ना? माझा कोणी भाऊ नाही. त्याची बहीण म्हणून दिवाळीला आले. मग त्याची बहीण म्हणूनच राहणार. मला काही वेगळी चूल वगैरे नको.”
आई ओशाळली असावी. शिवाय आई आली आहे म्हणजे घरात काही अब्राह्मणी नको, हेही ओघाने आलेच.
पुरुषांच्या नहाण्याच्या दिवशी बालाजीमामांच्या बहिणीने मला अभ्यंग स्नान घातले. हिवाळ्याच्या दिवसांत अजून उजाडलेलेही नसताना सकाळी लवकर उठण्याचा सगळा त्रागा, ते वत्तलातून काढलेले धारोष्ण पाणी अंगावर पडू लागले तसा, निघून गेला. थोडा वेळ कुडकुडल्यानंतर घातलेले कपडे नवीन होते, म्हणून गरम वाटायला लागले. सगळीकडे गोडधोड. रोशणाई. भुईनळे उभे आणि आडवे उडवून झाले. एक भुईनळा शेजारच्या बुरुजावर गेला आणि रात्री त्याच्यावरच्या कोरड्या गवताला प्रेक्षणीय आग लागली. एके सकाळी ‘कोण्या मूर्खाने तुझी ही कटिंग केली होती’ म्हणत महादूने माझी नव्याने कटिंग केली.
भाऊबिजेच्या आदल्या रात्री बालाजीमामांचे मेव्हणे आले. घरात सगळीकडे धांदल. प्रेमाला, कौतुकाला ऊत. रात्री चुलत मामांच्या, त्यांच्या बहिणींच्या आणि मेव्हण्यांच्या मुलींना रांगेत बसवून त्यांनी शालेय प्रश्न विचारले, गाणी गाऊन घेतली आणि कौतुक करत त्यांना झोपवले.
भाऊबिजेच्या दिवशी सकाळी मी वरच्या खोपट्यातून पाहत होतो. मामांच्या मेव्हण्यांनी अंगणात त्यांचा काहीतरी भेट वगैरे देण्याचा समारंभ चालवला होता. मीही वरून खाली आलो आणि चटईच्या शेजारी उभा राहिलो. तीन मेव्हण्यांनी त्यांना आळीपाळीने उभे कुंकू लावले. हळदीकूंकू लावून एक नारळ मांडीवर ठेवला. मग एका प्लॅस्टिकच्या थैलीतून काढून एक टॉवेल आणि एक टोपी दिली. बालाजीमामा अचानक उसळले. त्यांचा आवाज फार चढला होता.
“मी आजपावेतो तुमच्याकडून काही घेतलं नाही. इतक्या वर्षांनी दिवाळीचा आहेर घेऊन आलात, तर तो तरी धड घेऊन यायचात.”
ताई बाजूलाच उभी होती. ती थरथरा कापू लागली. मीही स्तंभित झालो. बालाजीमामांचा हा अवतार मी कधीच पाहिला नव्हता. हेच ते त्यांच्या साधारण पट्टीत बोलले असते, तर एव्हाना मी माझे नैतिकतेचे लेक्चर लांबपर्यंत आणले असते. पण त्यांचा संतप्त चेहरा पाहून माझीही बोलायची धमक झाली नाही.
“आणायचा, तर पूर्ण आहेर आणायचा. एक-दोन वर्षांतून एकदा तर द्यायचाय. बरं, पूर्ण नाही, तर हा जो टॉवेल आणलाय; तो तरी धड आणायचा. टर्किशचा आणायचा. चार महिन्यांत मातेरं होऊन जाईल असला टॉवेल आम्हांला भीक म्हणून आणलाय का?” बालाजीमामा पेटले होते.
आई ही गडबड ऐकून धावत-पळत बाहेर आली. आईला पाहताच ताई थोडी निर्धास्तावली.
“काय बालाजी, हे काय लावलंय सणासुदीच्या दिवशी? आपल्या घरी पाहुणे आलेत ते, बायकोच्या माहेरचे झाले म्हणून काय झालं?”
“ताई, प्रश्न काय आहेर आणलाय याचा नाही. पण यांची वृत्ती पाहा. कधी विचारपूस नाही, कधी भेट नाही. माझी तर नाहीच नाही, पण स्वतःच्या बहिणीचीही नाही. खेळ लावलाय का?”
“आता मी तुम्हांला सांगतेय. जे काय दिलं आहे, ते प्रेमानं घ्या आणि उठा.”
बालाजीमामा पुढे काही बोलले नाहीत. आईला घरी बोलावून तिचे न ऐकणे त्यांना धर्मसंकटात टाकणारे होते. आपण आउट झालेलो नाही, हे पक्के माहीत असणारा बॅटस्मन फक्त अंपायरने आउट दिल्यामुळे जसा नाराजीनेच मैदान सोडतो, तसे ते तिथून निघून गेले. तो प्रसंग प्रत्यक्ष पाहिला नसता, तर बालाजीमामा असे वागू शकतात हे मला पटणे अवघड होते.
***
आता मी आठवी-नववीतून अकरावी-बारावीत आलो होतो. बालाजीमामा घरी नसताना मी जेव्हा त्यांच्या घरी जाई, तेव्हा आई मला ‘तिकडे जास्त बसत जाऊ नकोस’ असे म्हणायची. ताई मात्र मला तितक्याच आग्रहाने बोलावी. हळूहळू मलाही एकट्या बाईमाणसाकडे जास्त जाऊ नये हे उमगू लागले होते. मग मात्र मी मामा आले, की लगेच त्यांच्याकडे दाखल होत असे. आता मामांचे प्रमोशनही झाले होते. ते छानशा बाळाचे पप्पा झाले होते. पण दुसरीकडे ताई आणि आईच्या गुप्त गप्पांत वाढ झालेली होती. मला सुगावा लागला, की मामांना समजावावे, म्हणून ताई आईला बर्‍याच गोष्टी सांगत असे. म्हणजे सर्व काही पहिल्याइतके गोड नव्हते. बालाजीमामांचा ताईच्या माहेरच्यांबद्दलचा रोष वाढला होता. ताईबद्दलही रोष वाढला असावा. त्यांच्याकडून बायकोबद्दलच्या प्रेमाची सहज, प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष होणारी अभिव्यक्ती मंदावली होती आणि ती नव्या वातावरणात जाणवत होती. ’साथ, लेकिन साथ में नहीं.’ क्वचित मी ताईला आईकडे रडताना पाही. एकदा तर डोळे चांगले सुजलेले रडून रडून. नंतर तर त्यांच्या खोलीत आणि आमच्या खोलीत जो सामाईक दरवाजा होता, त्यातून मामांच्या जोरजोरात बोलण्याचा आवाज येई. तो जास्तच झाल्यावर आई सरळ जाऊन त्यांची कडी बडवे आणि “बालाजी, आता शांत हो बरं!”  असे म्हणे. आई कधी कधी तासन्‌ तास मामांना वा त्या दोघांनाही समजावताना आढळे. पण मी गेलो की विषय बदलत. माझ्यापासून घाबरायचे काय आणि लपवायचे काय? पण माझे आदर्श वर्तनाचे व्याख्यान त्यांना इतर कशापेक्षाही जड जात असावे. दिवाळीच्या प्रसंगी मेव्हणे कसे बरोबर होते आणि आपण कसे चूक होतो हे मी त्यांच्याकडून कैकदा वदवून घेऊनही मला पुरेसा संतोष झाला नव्हता! बायकोशी कोणत्या पट्टीत बोलावे याचे व्याख्यान मी त्यांना पुन्हा पुन्हा देई, त्याचीही भीती त्यांना होतीच.
बालाजीमामा जलवितरण खात्यात कोणी क्लर्क वा तृतीय श्रेणीचे अधिकारी असावेत. पुढे एकदा त्यांनी मला सात हजार इतकी मोठी रक्कम एकट्याने घरून ऑफिसात आणायला सांगितली होती. कोणताही घोळ न करता मी ती नेऊन दिली खरी; पण ते करत असताना माझ्या मनात जे भीतिदायक विचार आले, त्यात थोडी भीती त्या विचारांचीच होती. त्यानंतर वास्तविक बालाजीमामांचे प्रमोशन झालेले. त्यात त्यांनी आपल्या कार्यालयातल्या सगळ्या सहकार्‍यांना,अधिकार्‍यांना घरी जेवायला बोलावलेले. त्यात पाणीखात्याचे प्रमुखदेखील आलेले. बालाजीमामांनी त्या वेळी किती म्हणून सूचना दिल्या असतील! त्या वेळी म्हशी सोडू-आणू नका, पापड-मिरच्या वाळायला घालू नका, एक ना दोन. अधिकार्‍यांची त्यांनी किती देखरेख केलेली! अधिकार्‍यांचे त्यांच्याबद्दलचे मतदेखील फार चांगले होते. सर्वात मोठे अधिकारी, इनामदार नाव होते त्यांचे, ते कोणत्याही वरिष्ठांप्रमाणेच जास्त बोलताना आढळले नाहीत; पण जेव्हा ते बोलले, तेव्हा त्यांनी बालाजीमामांच्या आतिथ्याचे चांगले कौतुक केले. ते लवकर निघून गेले, तरी त्यांच्या वागण्यामुळे, बालाजीमामांना ऑफिसातही कमी सन्मान नाही हे सिद्ध झाले.
नुकतीच रात्र पडली होती. अंधार दाटून आलेला. पाऊस चालू होण्याचे दिवस होते, तरीही उकाडा नव्हता. बाबूराव पहिल्या पावसाच्या प्रतीक्षेत होते. मामांचे आणि त्यांच्या आज घातलेल्या जेवणाचे कौतुक चालू होते. सहा फुटी बालाजीमामा प्रवेशाच्या गल्लीकडे, पण गल्लीला पाठमोरे असे, भिंतीला पाठ लावून वसरीला उभे होते. बाकी सगळे बसलेले. राजी आणि ताई भाजी घ्यायला बाजारात गेलेल्या. आम्ही चार भावंडे, अण्णा, आई, बाबूराव, त्यांची बायको, न लग्न झालेल्या पाच पोरी, आठवा कृष्ण नरसप्पा, जिंदगानी, तिची तीन लेकरं, मराठ्यांच्या कुटुंबातले पती-पत्नी, लेकरे, शेजारची सिंधू आणि दोघे-चौघे – असा सगळा पसारा अंगणात पसरलेला. बालाजीमामा नेहमीच्याच नम्रपणे ऑफिसातल्या त्या वेगवेगळ्या अधिकार्‍यांच्या कहाण्या सांगत होते. तत्क्षणी पावसाला सुरुवात झाली आणि सगळीकडे पळापळ चालू झाली. वाळत घातलेले कपडे, उन्हात घातलेल्या दाळी घरात आणल्या गेल्या. अंगणातून सगळे वसरीत आले आणि दाटीवाटीने बसले. अण्णा विषय राजकारणावर नेत, बाबूराव शेतीवर नेत, जिंदगानी बॉलिवूडवर नेई आणि मी पुन्हा पाणीखात्यावर आणे. दहा-पाच मिनिटांत अंगण पाण्याने भरले आणि मोठमोठे गढूळ पाट वाहू लागले. जमिनीवर, कौलारांवर, काँक्रीटवर, अल्युमिनिअमच्या पत्र्यांवर आणि साचलेल्या पाण्यावर पडणार्‍या पावसाच्या थेंबांनी एक वेगळीच सिंफनी साधली होती. आईने सगळ्यांसाठी चहा करायला घातला होता आणि भज्यांची तयारीही चालवली होती.
इतक्यात वाड्याच्या मुख्य दरवाज्याच्या कडीचा आवाज आला.वाड्याच्या दरवाज्याचा आाख्खा बोळ वसरीतून दिसत नसे, फक्त त्याचा आतला शेवट दिसे. राजी आणि ताईच्या पावलांचा आवाज झाला. प्रवेशद्वाराच्या गल्लीतून अंगणात त्या जश्या आल्या, तश्या आम्हाला दिसल्या. ताई पुढे होती आणि राजी मागे. भरलेल्या पिशव्या घेऊन पाच फुटी ताई ताठली होती. जोराचा पाऊस नसता, तर पिशव्या घ्यायला मी पळालोच असतो. साडी, पिशव्या पाण्याच्या पातळीपासून वर ठेवण्यासाठी तिला कसरत करावी लागत होती. त्यांचा इतका एक फ्लॅश दिसेपर्यंत लाईट गेली. अण्णा बॅटरीत सेल भरू लागल्याचा आवाज आला.
ताई पाण्यातून चुळुक-चुळुक पाय टाकीत दोन पावले पुढे सरकली असेल नसेल, तोपर्यंतच तिने हातातली पिशवी तशीच पाण्यात टाकून दिली आणि ते आठ-दहा फूट वेगात पळत, पाणी उडण्याची खंत न करता, येऊन सरळ नवर्‍याला मिठी मारली. काहीतरी घडलंय याची प्रत्येकाला क्षणार्धात कल्पना आली. तितक्यात लाईट आली. बालाजीमामांनी तिला लाजेने दूर केले नाही. ताई प्रचंड भिजली होती आणि तिने बालाजीमामांभोवती आपल्या हातांचा घट्ट गराडा घातला होता. लाईट आल्याचे अजूनही तिला जाणवले नव्हते; कदाचित तिने डोळे फार घट्ट मिटले असावेत, वा ती या विश्वातच नसावी.
सगळे आ वासून पाहत होते. जिंदगानी तर अजूनच. कोणत्याही बॉलिवूडपटाला लाजवेल इतका आवेग आणि इतकी नैसर्गिकता त्या मीलनात भरली होती. मर्यादा आणि संकोचांचे अडसर ते दोघेही क्षणभर जणू विसरूनच गेले होते. ‘मला तूच तेव्हढा आहेस’ हे ताई्ने बालाजीमामांना एक शब्द न बोलता हृद्यपणे सांगितलं होते. भयाने ती जशी पूर्ण पांढरी पडली होती, तशीच नवर्‍याच्या स्पर्शाने विसावलीही होती. तो विसावा बालाजीमामांना जशास तसा जाणवला होता.
मिनिटभराच्या शांततेनंतर तिच्या केसांवरून हात फिरवत बालाजीमामांनी तिला अलगदपणे दूर केले. इतर सगळ्यांचे जबडेही जुळले आणि ताईही लाजून घरात पळून गेली. बालाजीमामाही पुढच्या बाजूने पूर्ण ओले झाले होते.
“काय झालं? काय झालं? काय झालं बालाजीमामा?” राजीने पावसात भिजलेली ताईची पिशवी उचलत, सगळ्यांच्या सुरात सूर मिळवत विचारलं.
“पायाखाली काही सळसळलं असेल तिच्या.” आई आतून म्हणाली.
नंतर आईच्या म्हणण्याची ताईने पुष्टी केली. बरेच दिवस सरले, पण आमच्या आणि बालाजीमामांच्या खोल्यांमधल्या दरवाज्यातून नंतर कधी कोणताही जोराचा आवाज ऐकू आला नाही.
***
***

Facebook Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *