Uncategorized

कवी-बिवी लिहितात-बिहितात…

– प्रणव सखदेव
आज आपण २०१५ सालात आहोत. आभासी – व्हर्च्युअल जग आणि वास्तव जग, अशा दोन्ही जगांचे फोर्सेस आपल्यावर कळत-नकळत अप्लाय होत आहेत. आपण ते फोर्सेस पचवतो, स्वीकारतो, नाकारतो आहोत. आजचं जग आहे, इंटरनेटचा प्रचार-प्रसार झालेलं, आणि मोबाइल फोन आणि आता अॅपक्रांती झालेलं. सोशल किंवा व्हायरल मीडियाचं. टीव्हीचं, सिरियल्सचं. आणि अशा जगात आजही मराठी कविता उदंड लिहिली जाते आहे, नव्हे तर मराठी कवितेच्या नदीचा पात्रविस्तार हा दिवसेंदिवस वाढतच जाताना दिसतो आहे. दर्जाच्या दृष्टीने हा विस्तार किती गुणात्मक आहे; हा वेगळा अभ्यासाचा विषय असला, तरी पात्रविस्तार होतानाच दिसतो आहे हे मात्र नक्की.
याची कारणं बरीच असतील. त्यातलं मला महत्त्वाचं वाटणारं एक कारण म्हणजे गेल्या काही वर्षांत शिक्षणाचा आणि इंटरनेटचा झपाट्याने झालेला प्रचार-प्रसार हे होय. त्यामुळे आपलं जग, आपले अनुभव आदी गोष्टी व्यक्त करण्यासाठी ग्रामीण किंवा ज्यांना याआधी अभिव्यक्तीच्या फारशा संधी उपलब्ध नव्हत्या, अशांना शिक्षणामुळे एक्स्पोजर मिळालं. लोकशाहीकरण झालं. याशिवाय आणखी एक कारण कविता या साहित्यप्रकाराची वैशिष्ट्यं हेही आहे. तो कथा-कादंबरीपेक्षा तुलनेने छोटा प्रकार आहे आणि त्यात स्वप्रकटनावर जास्त भर आहे. कष्ट व बैठक कमी आहे. शिवाय उत्स्फूर्तता हा त्याचा पाया मानला गेल्याने (माझे मतभेद आहेत यावर!) भावनेचा उद्गार(बिद्गार) असंही समीकरण रूढ झालं आहे, जे प्रत्यक्षात उतरवणं सोपं; किंवा ज्याची भाषेवर बर्‍यापैकी कमांड आहे, तो योग्य ओघ राखत ते सहजगत्या सांगू शकतो. (कारण आपण तसे बाय डिफॉल्ट सेन्टी असतोच! 🙂 😉 )
मराठी कवितेच्या या नदीतून आपण मागे मागे जात राहिलो, तर थेट ज्ञानेश्वर, तुकाराम आदी संतकवींपर्यंत, नंतरच्या शाहिरी आणि पंडित कवींपर्यंत जाऊन पोहोचू. पण त्याचा आढावा आत्ता घ्यायची काहीच गरज नाही. त्यापेक्षा थोडं आधुनिक काळापासून (जो आता जुनाच वाटतो!) सुरुवात करू. केशवसुतांनी ‘तुतारी’ फुंकल्यानंतर आधुनिक कवितेचा खर्‍या अर्थाने पहिला उद्गार काढला तो बा.सी. मर्ढेकर या कवीने. (म्हणजे असं म्हटलं तरी जातं!) त्याच काळात रविकिरण मंडळाचा, रोमँटिक कवितेचा प्रवाहही होताच. मराठी कविता बहरली किंवा जीवनसन्मुख झाली ती साठोत्तरी काळात. तेव्हाच देशीवादाचाही जन्म झाला. त्यातून ग्रामीण भागातले तसंच दलित-आदिवासी कवी मोठ्या प्रमाणावर लिहिते झाले. 1990मध्ये आर्थिक उदारीकरणाला सुरुवात झाल्यानंतर जागतिकीकरण खर्‍या अर्थाने इंटरनेटच्या वायरींमधून, टॉवर्समधून, टीव्ही-मोबाइलच्या स्क्रीनमधून घराघरात पोहोचू लागलं, ‘दिसू’ लागलं, अनुभवता येऊ लागतं. त्याला नव्वदोत्तरी पिढीतल्या कवींनी भलाबुरा प्रतिसाद दिला, अजूनही देताहेत.
आणि आता 2015 साली, ज्याचा मी लेखाच्या सुरुवातीलाच उल्लेख केला, त्या साली जागतिकीकरणाची गंगा घरोघरी पोहोचून बर्‍यापैकी काळ लोटलाय. आणि हे जागतिकीकरण लहानपणापासून उपभोगत असलेली, त्याचे फायदे-तोटे घेत, किंवा सहन करत असलेली किंवा ते पाहत, अनुभवत असलेली पिढी आज कविता लिहिते आहे.
त्यामुळे या पिढीची कविता कशी आहे, या पिढीत लिहिणार्‍या कवींना काय वाटतं, त्यांच्या प्रेरणा कोणत्या, त्यांची कविता लिहिण्यामागची भूमिका, सर्जनप्रक्रिया काय आहे आदी गोष्टींबद्दल याच पिढीतला एक कवी-लेखक म्हणून मला जाम उत्सुकता आहे. म्हणून मी माझ्या पिढीतल्या काही कवींना थोडेफार प्रश्न विचारून हा त्यांच्याशी हा संवाद साधणार आहे.
सुरुवातीलाच एक गोष्ट स्पष्टपणे करतो की, या सगळ्या कवींशी आणि कवयित्रीशी केलेली चर्चा आणि घेतलेल्या मुलाखती यासाठी ईमेलचा, व्हॉट्सअॅपचा वापर केला असल्याने त्यात असलेली विखंडितता व अॅब्रप्टता ही या संवादालाच एक संलग्न असलेला, अपरिहार्य असा भाग आहे.
यात मी पाच प्रातिनिधिक कवींशी बोलणार आहे. या कवींशिवायही, बाहेरच्या जगात अनेक जण कविता लिहीत आहेत. पण आज कविता कशी लिहिली जाते आहे, याचा साधारण अंदाज येण्यासाठी मी पाच जणांशी प्रतिनिधी म्हणून संवाद साधणार आहेत. तत्पूर्वी त्यांची नावं आणि ओळख करून देतो –
ओंकार कुलकर्णी : समकालीन कवितेत विलक्षण टोकदार, अर्थानुगामी, भाषिक संकर असलेली कविता ओंकार लिहितो आहे. त्याचा ‘मॅड स्वप्नांचे प्रवाह’ हा संग्रह प्रकाशित आहे. तो मुंबईसारख्या महानगरात वाढलेला असल्याने त्याचं अनुभवक्षेत्र महानगरीय आहे. याशिवाय तो अभिनेता, दिग्दर्शक आहे. इंग्रजी साहित्याचा अभ्यासक आहे.
वैभव छाया : वैभवही मुंबईचाच असला, तरी तो सामाजिक चळवळीतला सक्रिय कार्यकर्ता व पत्रकार आहे. त्यामुळे त्याची कविता सामाजिक भूमिका घेणारी, परिवर्तनाची आस असलेली आहे. त्याचा ‘डिलीट केलेलं आकाश’ हा संग्रह प्रकाशित झाला आहे. भाषिक संकर, टोकदार निरीक्षणं, यथार्थ वर्णनं आणि वंचित-शोषित गटांची दुःख, वर्गसंघर्ष आदी त्याच्या कवितेची वैशिष्ट्यं आहेत.
चैताली अहेर : चैतालीची कविता ही काहीशी रोमँटिक (माझं मत!) आणि स्त्री-जाणिवा व्यक्त करणारी असली, तरी ती त्यातच अडकून राहणारी नाही. शब्दनिवड व नवे शब्द घडवणं, आध्यात्मिक आशय, चिंतन, उत्कटता आणि जगण्यातली लहान-लहान निरीक्षणं मांडण्याची हातोटी ही तिच्या कवितांची खासियत म्हणता येईल. तिचा ‘विंझोळ’ हा कवितासंग्रह प्रकाशित आहे. याशिवाय ती शिक्षिका आहे आणि ती मुलांसाठी सामाजिक कार्य करणारी संस्थाही चालवते.
सत्यपालसिंग राजपूत : सत्यपाल हा खानदेशातल्या वरणगाव या गावात राहतो, पण तो मुंबई-पुण्यातही असतो. त्यामुळे ग्रामीण भागातलं आणि शहरी भागातलं जीवन सत्यपालला नीट माहिती आहे. त्याच्या कवितेत ग्रामीण-शहरी भाषांचा संकर आणि प्रतिमा आढळतात. भाषेचा ओघ, तिचा अर्थानुगामी वापर हे सत्यपालच्या कवितेचं प्रमुख वैशिष्ट्य मला वाटतं. आशयासाठी भाषा वाकवण्याची हातोटी सत्यपालकडे आहे. पुराणातल्या मिथक-कथांचा सत्यपालच्या कवितेत उत्तम प्रकारे वापर केलेला असतो.
आणि शेवटचा कवी आहे, अजिंक्य दर्शने : अजिंक्य हा पुण्यातला, म्हणजे आणखी एका महानगरात राहणारा कवी असला, तरी मुंबई आणि पुणे या दोन्ही महानगरांमधल्या जीवनशैलीत, वेगातही बराच फरक आहे. भाषिक संकर, ठरीव व्यवस्थेपुढे प्रश्न निर्माण करणं, आपल्या सत्याचा घेतलेला शोध, आणि हा शोध घेताना निर्माण होणार गोंधळ (केऑस) ही त्याच्या कवितेची बलस्थानं आहेत. नॉनकन्फर्मिस्टता त्याच्या कवितेत दिसून येते.
वरील कवी आणि त्यांची ओळख वाचून तुम्हाला मी हे कवी का निवडले याची कल्पना आली असेलच. पण तरी थोडं स्पष्टीकरण देतो. श्रेष्ठ कवी किंवा कनिष्ठ कवी, किंवा उत्तम कवी आणि भंगार कवी अशी गुणात्मक सरधोपट परिमाणं मला तोकडी वाटतात. ते काळं किंवा पांढरं केल्यासारखं वाटतं. या दोन कॅटेगरींमध्येही बर्‍याच बारीक बारीक गोष्टी असू शकतात, असं मला वाटतं. त्यामुळे मला वेगवेगळ्या भूमिका घेऊन लिहिणारे, वेगवेगळी मतं असलेले कवी असं वर्गीकरण करावं असं वाटतं. म्हणजे ओंकार हा वेगळ्या प्रकारची कविता लिहितो, त्याचप्रमाणे वैभव वेगळ्या प्रकारची कविता लिहितो. त्यामुळे या दोघांच्या कवितांना लावायचे निकष वेगवेगळे असायला हवेत, असं मला वाटतं. कारण त्यांची जडणघडण; कविता लिहिण्यामागची प्रेरणा, भूमिका वेगळी आहे. त्यामुळे अर्थातच त्यांची कविता वेगळी आहे, आणि त्याला श्रेष्ठ-कनिष्ठत्वात न बसवता, त्या समजून घेणं, त्यांच्या मर्यादा-बलस्थानं समजून घेणं जास्त सयुक्तिक वाटतं.
यातही ओंकारच्या कवितेच्या जवळपास जाणारी अजिंक्यची कविता, ही एक वेगळीच कविता आहे. ती ओंकारच्या कवितेच्या जवळची असली, दोन्ही कवितांमध्ये फरक आहेत. आणि सत्यपालची कविता ही आणखीनच महानगरी-ग्रामीण आणि सामाजिक आशय या तीनही कवितांच्या सीमेवरची आहे. हेच चैतालीच्याही कवितेबाबत म्हणता येईल. तिची कविता थेट स्त्रीवादी कवितेत बसवता येणार नाही. कारण त्यात स्त्रीजाणिवा, अनुभव असले तरी ती तथाकथित स्त्रीवादी नाही.
एकुणातच कवितेला एकच एक ठरीव निकष न लावता, कविता कशी-कशी होऊ शकते किंवा असू शकते हे शोधणं-पाहणं-निरखणं हे मला आवश्यक वाटतं. कविता श्रेष्ठ आहे की नाही, यापेक्षा त्यात कवीने काय सांगायचा प्रयत्न केला आहे, त्याने काय फॉर्म वापरला आहे, त्याची जडणघडण काय आहे हे समजून घेणं मला जास्त सयुक्तिक वाटतं. आणि तोच प्रयत्न मी इथे करणार आहे. अर्थातच हा प्रयत्न अपुरा आहे याची पुरेपूर जाणीव मला असली तरी या निमित्ताने मला कवींच्या अंतरंगात थोडेफार का होईना डोकावता आलं आहे. आता यापुढे आपण थेट कवींशीच बोलणार आहोत.
कवी म्हणून तुम्ही स्वतःकडे कसं पाहता, या पहिल्याच प्रश्नाला पाचही कवींनी दिलेली वेगवेगळी उत्तरं मिळाल्यावर मला हुरूप आला. कारण मला एकाच एक प्रकारची ठरीव उत्तरं नको होती. दिलेली उत्तरं, मांडलेली मतं चूक का बरोबर, याचा न्यायनिवाडा तर मला मुळीच करायचा नव्हता. त्यापेक्षा कवींना काय वाटतं हे मला समजून घ्यायचं होतं.
भाषेच्या विशिष्ट अशा मांडणीतून, ध्वनीच्या-नादाच्या निवडक रचनेतून अर्थाच्या आकृत्यांचे डिझाइन तयार करून अनुभवांचं मिथ तयार करणं हे कवीचं काम असतं, असं ओंकारला वाटतं. त्याच्या या मताशी मीही सहमत झालो. तो पुढे म्हणाला, “माझ्याबाबतीत मी स्वत:कडे कवी म्हणून पाहतो, तेव्हा अर्थाच्या डिझाइनची प्रक्रिया माझ्या लेखनात कायम सजग असते. कमी-अधिक प्रमाणात सर्वच कवींच्या डोक्यात ही प्रक्रिया लिहिताना ‘ऑन’ असते. माझ्याबाबतीत मी लिहीत असताना भाषेच्या स्थापत्यशास्त्राचे बरेच प्रभाव मला सर्जनात्मक ‘टोचन’ देत असतात. हे प्रभाव भाषेच्या आकुंचन/विस्तार/प्रसरण पावण्याच्या क्षमतेमधून बाहेर पडतात आणि नेणिवेच्या पातळीवर माझ्या मनातल्या शब्द जोडणार्‍या, घडवणार्‍या कार्यशाळेत स्रवतात. या कार्यशाळेत कारक, कार्य आणि कृती हे सर्व घटक, भाषा या सार्वभौम संस्थेत समाविष्ट झालेले असतात. माझं काम एका एजंटासारखं असतं. या कार्यशाळेत काम कोण करतं? त्यात नक्की काय केलं जातं? तर भाषेवर प्रक्रिया. आणि या कार्यशाळेचं अंतिम उत्पादन काय असतं तर भाषा.”
वैभवचं म्हणणं हे राजकीय किंवा सामाजिक परिवर्तनाची भूमिका घेणारं आहे. त्याच्यामते त्याची कविता ही त्याची राजकीय अभिव्यक्ती असते, तिच्यातून तो त्याची राजकीय भूमिकाच उतरवत असतो. तो म्हणाला, “प्रत्येक कवीला स्वतःचं वर्गचरित्र असतं असं साधारणपणे म्हटलं जातं. पण प्रत्येक कवीचं जातचरित्र हे त्याच्या अथवा तिच्या वर्गचरित्रापेक्षा अधिक रखरखतं असतं. म्हणून मी जेव्हा केव्हा माझ्या कवितेतून व्यक्त होतो तेव्हा ती कविता अधिकाधिक कृतिशील कशी होईल, याचं पूर्ण भान बाळगून असतो. म्हणून मला ती जात-वर्ग-लिंगभेदाच्या लढ्यातील हत्यार वाटते. त्यामुळे कवी म्हणून या लढ्यातील मी एक कार्यकर्ता आहे, या भूमिकेतून माझ्याकडे पाहतो.”
चैतालीचं उत्तर मात्र ओंकार आणि वैभवपेक्षा वेगळं होतं. ओंकार कवीला ‘एजंट’ या नजरेतून पाहत होता, तर वैभव कवितेकडे हत्यार म्हणून. पण चैतालीचं मात्र कवीवर ‘कवी असण्याचा’ शिक्का असू नये असं म्हणणं होतं. तिने सांगितलं, “कवी म्हणून आपण असे काही वेगळं असतो, असं मलातरी वाटत नाही. कविता म्हणजे जगण्याच्या ओघात अलगद वाहत आलेल्या ओळी. त्यांना स्वत:त सामावून घेणं हेच तेवढं आपल्या हातात असतं. त्यामुळे स्वत:चा उल्लेख कधीही मी कवी म्हणून केला नाही आणि स्वत:कडे कवी म्हणूनही कधी बघितलं नाही. अभिव्यक्तीचं माध्यम म्हणून मला कविता मिळाली आहे, ती कायम तशीच माझ्याजवळ राहील हे तरी कुठे मला ठाऊक आहे?”
सत्यपालने समाज आणि कवी वा कलावंत यांतले संबंध मांडायचा प्रयत्न केला. काही अंशी त्याचंही उत्तर हे चैतालीसारखंच होतं. तो म्हणाला,“ ’आपण कवी आहोत’ ही भावना मनात सतत जागती ठेवल्याने आपण इतर लोकांपेक्षा फार वेगळे असल्याची जाणीव कवींमध्येही आपल्याला दिसून येते. माझ्यामते ही कवी असण्याची जाणीव आपल्याला विसरता आली पाहिजे. जेव्हा केव्हा काही सुचेल तेव्हा लिहून मोकळं व्हायचं, बस्स! कुणी वाचायला किंवा छापायला मागितलं तरच त्यांना द्यायचं. या काही मोजक्या वेळा सोडून आपल्याला स्वत:ला आपण कवी आहोत याचे भान असू नये. हे भान जेवढे जागृत तेवढी कवितेतील कृत्रिमता वाढत जाते. ओढून ताणून काही विषय कवितेत येतात, ते खरंतर अनाठायी आहेत; हे खोलवर विचार न करताही आपल्याला जाणवू शकतं. सहजता हे कवितेचं फार महत्त्वाचं वैशिष्ट्य मला वाटतं.”
अजिंक्यने विषयाला थोडा वेगळा फाटा फोडला. पण तो सयुक्तिक होता. त्याच्याप्रमाणेच मीही नॉनकन्फर्मिस्ट असल्याने त्याचं म्हणणं मलाही पटलं. आत्ताचा काळ हा काही ठामपणे म्हणण्याचा नसल्याने, काही ठाम सांगणं तसं जिकिरीचंच असल्याचं त्याने सांगितलं. तो म्हणाला, “मी कवितेकडे गंभीरपणे बघायला लागलो ते फेसबुकवर पोस्ट होणार्‍या कवितांमुळे आणि त्यावर होणार्‍या साहित्यिक चर्चांमुळे! माझं काहीतरी ज्याच्यात दिसू शकतं, असं लिहिलं जाऊ शकतं आणि तेसुद्धा मला कळणार्‍या आणि वळणार्‍या भाषेत, याचं भान या कवितांनी दिलं. कवींशी माझा वन टू वन डायलॉग जसा व्हायला लागला तसं मला हळूहळू लक्षात येत गेलं की, आपल्याला पण काहीतरी सांगावंसं वाटतंय आणि त्यासाठी खूप वाचनाची नाही तर लिहून पाहण्याची गरज आहे! मग मी ते करत गेलो. माझी पहिली कविता ‘बिविता’ म्हणावी लागेल एवढी वाईट होती! कसं ते माहीत नाही, पण तिसर्‍या कवितेत मला असं वाटलं की, मला जे दिसतंय; जे आतमध्ये अडकलंय आणि जे कागदावर उतरलंय, त्यामधला फरक थोडा कमी झाला होता.
“हे जरा मजेशीर आहे की मी कविता करण्याआधी फारशा कविता वाचल्याच नव्हत्या; (पाठ्यपुस्तकातल्या वगळता) पण नंतर मात्र मला जे रिलेट होऊ शकेल किंवा होतंय असं वाटलं, असे कवी आणि अशा कविता मी वाचत गेलो. थोडक्यात उन्हात थकून आल्यावर लिंबू सरबत घेतल्यावर जशी जरा हुशारी किंवा तरतरी येते तशाच प्रकारच्या कविता वाचण्याकडे माझा कल होता. मला आत्ता विलास सारंगांची एक कविता आठवतीये ज्याने मी बरेच दिवस बेचैन होतो, शीर्षक होतं जगणं-बिगणं! त्यातल्या काही ओळी मला आठवतायत, त्या अशा होत्या –
कवी-बिवी
लिहितात-बिहितात.

 

बूट-बीट

 

झिजतात-बिजतात.

 

तारा-बिरा

 

तुटतात-बिटतात.

 

पाणी-बिणी

 

संपतं-बिंपतं.

 

वर्षं-बिर्षं

 

सरतात-बिरतात.

 

देव-बीव

 

असतो-बिसतो

 

आमच्या संवादाची सुरुवात तर चांगली झाली होती. मी माझा दुसरा प्रश्न विचारला, कवी म्हणून तुमच्या प्रेरणा व सर्जनप्रक्रिया काय असते? पोटप्रश्न – कविता सुचते कशी, त्यावर कसं काम करता, किती खर्डे करता, की जशी लिहिली तशीच ठेवता? कविता या फॉर्मकडे कसं पाहता?
कोणताही कलावंत कलाकृतीची निर्मिती नेमकी कशी होते, याचं छातीठोक नेमकं उत्तर देऊ शकत नाही. कारण ती काही एखादा पदार्थ तयार करण्याची रेसिपी नसते. त्यात अनेक गोष्टी कळत-नकळत कार्यरत असतात. पण तरी या सर्जनाच्या काही खाणाखुणा शोधाव्यात, असं मला कायमच वाटत आलं आहे. तो माझा आवडीचा विषय आहे. याशिवाय मला स्वत:ला यातला ‘किती खर्डे करता?’ या प्रश्नाचं प्रत्येकाचं उत्तर जाणून घेण्याची खूप उत्सुकता आहे; कारण मी स्वतः ‘खर्डेघाशी कवी’ आहे. कविता लिहून झाल्यावर मी काही दिवस ती ठेवून देतो आणि मग तिचे खर्डे काढतो. खास करून दीर्घ कवितेचे. जे सांगायचं आहे त्याच्या जास्तीत जास्त जवळ जायचा माझा प्रयत्न असतो. कारण मला ते सांगायचं असतं, ते भाषेत मांडताना डेटा लॉस होतच असतो. तो कमीत कमी व्हावा म्हणून जास्तीत जास्त नेमकेपणा येण्यासाठी ही खर्डेघाशी पद्धत योग्य वाटते. ‘व्हायरसस्तोत्र’ नावाच्या कवितेचे मी असे अनेक खर्डे केले आहेत. एकतर त्यात मीटरमध्ये कविता बसवणं हा भाग होता, आणि कंटेटही आणायचा होता. त्यातल्या काही ओळी अशा –
रिपोर्टरूपी व्हायरसरुद्रा मारुतीची शेपटी
जाणिवा नेणिवा नसती देवदूता न-मना

 

महाबळी प्राणहर्ता  शोषती शरीरा बळे

 

सौख्य तुझे दुःख होई, ठरशी तू खलनायका

 

नेमका दिसतो कैसा याचा अंदाजच नसे

 

नुसताच वाढशी एेसा पेशीप्रोटिनावरी

 

डीएनएनाथा आरएनएनाथा प्राणघेता कधीकधी

 

वस्तू हवा पाणी एेशा माध्यमांतून पसरशी

 

कधी सेक्शूअली येतो कधी लाळेतूनही

 

आल्यावर वाटतो साधा अन् काळाचे रूप घेतसे

 

एवढा छोटा टायनी डोळ्यांनाही न दिसे

 

स्थायू आणि द्रववायू यांहूनही वेगळा असे

 

ओंकार त्याच्या सर्जनप्रक्रियेबद्दल सांगताना म्हणाला, “माझी बहुतांश काव्यनिर्मिती किंवा कविता सुरू होण्याची घटना ही इतरांच्या कलानिर्मितीचा, लेखनाचा, स्थापत्याचा, स्ट्रक्चर्सचा अनुभव घेताना होते. त्याचा अर्थ मी रिस्पाँड करतो असा नव्हे. अशा अनुभवात समाविष्ट असलेल्या विश्लेषण/विवेचन/पृथक्करण या वैचारिक प्रक्रियांमध्ये कवितेच्या रचनेचं अंधुक रूप स्पष्ट होत असतं. याला जोड म्हणून प्रत्यक्ष जीवनाच्या अनुभवातल्या अर्थाच्या शृंखलांचे पुंजके मी वापरतो. हे थोडंसं मेकॉनोच्या खेळासारखं असतं. पण त्यात संपूर्ण रचनाकृतीतल्या विविध घटकांचे आकार आणि कार्य, सुनिश्चित व मर्यादित असतात; तसे काव्यकृतीत नसतात. सुटे सुटे अर्थांचे पुंजके कवितेतला काव्य’मांस’ (Mass) असतात. त्यांना जोडणारं सूत्र हे वर उल्लेखलेली काव्यपूर्व प्रक्रिया असते.”
ओंकारची लेखनप्रक्रिया ही उलटसुलट दिशेने प्रवास करणारीही असते. म्हणजे तो जे लिहितो, त्या अनुभवालाच फोडून बाहेर पडण्यासाठी, तो अधिक व्यापक होण्यासाठी; विरुद्ध दिशेने जाण्याचं कामही करण्याची शक्यता असते, असं त्याने सांगितलं. ते असं – “लेखनपूर्व प्रक्रियेमध्येच माझं बहुतांश internal editing पूर्ण झालेलं असतं. परंतु जेव्हा लेखन सुरू होतं, तेव्हा चॉइसेसचा खेळ सुरू होतो. ही प्रक्रिया अत्यंत अनपेक्षित व उत्कंठावर्धक असते. ही प्रक्रिया माझे ईप्सित बांधकाम फोडून काढण्याची एक प्रक्रिया असते. म्हणजे internal editing पूर्ण झाल्यानंतर तयार झालेली कल्पित रचना कागदावर उतरताना त्यात अनपेक्षित बदल मी करतो. यात शब्द (नामं, सर्वनामं, विशेषणं, अव्ययं इ.) यांच्या निवडीपासून ते संपूर्ण अनुभवाचे ‘फ्लिपिंग’ही उद्भवू शकतं. त्यामुळेच लेखनपूर्व मूळ अर्थांचे पुंजके कवितेत येत असताना मी अनेकदा उलटे करून लिहितो. जे म्हणायचं असतं त्याच्याहून भिन्न, कधीकधी विरुद्ध असं लिहितो. ही जाणीवपूर्वक केलेली कृती असते व तिच्या मुळाशी, माझी अनुभव मांडण्याची कक्षा मोडण्याचा माझा प्रयत्न असतो. त्यामुळे सिद्ध होणारी कलाकृती/कविता ही जरी संरचनेच्या पातळीवर मला पूर्ण माहीत असली, तरी अर्थनिर्णयनाच्या पातळीवर ती लेखक/कवी म्हणून मला बाजूला सारून/ओलांडून बहुविध/बहुपेडी होते अशी माझी समजूत आहे.
रणरणत्या उन्हात छातीवरती सनी साइड अप्स
कधी तर मी सिंदबाद कधी कधी पप्स

 

 

या ओळी वर सांगितलेल्या प्रक्रियेप्रमाणेच एका अद्भुत cerebral orgyतून आलेल्या आहेत. अशा अनियोजित कल्पना दृश्यं इ.ची रेलचेल असणं मला आवडतं. त्यातच चमत्कृतीपूर्ण, टिकाऊ, संपृक्त काव्य दडलेलं असतं, असं मला वाटतं.”
ओंकारने सोदाहरण कविता या फॉर्मविषयी त्याला काय वाटतं, हे सांगितलं. तो म्हणाला, “फॉर्म निवडणं हा एक सहज चॉइस असतो. माझ्याबाबतीत छंद/मुक्तछंद स्वीकारणं हा जसा लेखनपूर्व काळातला एक महत्त्वाचा निर्णय असतो, तसाच तो लेखनोत्तरही बदलू शकतो.” त्याने त्याच्या ‘पिंकी एमएमएस क्वीन’ या कवितेचं उदाहरण दिलं. तिचा लेखनपूर्व आराखडा हा मुक्तछंदात्मक होता; पण तो कच्चा लिहून झाल्यावर त्यात अपेक्षित उपरोध, उपहास, वक्रोक्ती या अलंकारांचा समुच्चय स्वाभाविकपणे न येता, तो काव्यविधानांच्या स्वरूपात येऊ लागल्याचं त्याला वाटलं. त्यातून त्याची भूमिका थेट समोर येतेय, असं वाटू लागलं. त्याने सांगितलं, “अशा पद्धतीच्या मांडणीविषयी माझ्या मनात अनेक reservations नेहमीच असतात. कारण सरळसोट काव्यविधान केल्याने कविता फार फार तर पॉप्युलर होऊ शकते. निश्चित विधान, निश्चित ड्रामा, निश्चित अनुभव व निश्चित स्ट्रक्चर संघटित करण्यासाठी कवितेच्या मैदानाचा वापर न करता हे घटक नाटक, सिनेमा या माध्यमांत एक्स्प्लॉईट करावेत, असं वाटतं. कारण ती त्यांची बलस्थानं आहेत.
“कवितेच्या फॉर्ममध्ये अक्षरगणवृत्त, मात्रा, छंद यांच्याबाबतीत क्लासिकल अप्रोच ठेवून लिहावंसं सध्या तरी वाटत नाही. प्रयोग करताना पारंपरिक विधिनिषेध मोडावे लागू शकतात, रादर ते तसे लागतातच. त्यासाठी धेडगुजरीपणाचे सर्व दोषारोप अंगावर घेण्याची तयारी असली पाहिजे –
संपली गुलाबी दुपार पिंकी
मागे फिरायला नाही हरकत

 

मन थिंकी ते वैरी न थिंकी

 

बिब्टे असतात नॅशनल पार्कात.”

 

धेडगुजरीपणाच्या आरोपाचा मुद्दा आला म्हणून मला इथे अजिंक्यचं याबाबतचं म्हणणं मुद्दाम नोंदवावंसं वाटतं. जाणूनबुजून आणि नकळत आलेल्या कवितेतल्या इंग्रजी शब्दांबद्दल तो सांगतो, “याचं कारण मला फ्रॅगमेंटेशन हे वाटतं, जसा समाज जास्तीत जास्त व्यक्तिकेंद्रित होत जातो, तसं तसं त्याच्या छोट्या छोट्या समूहाची एक वेगवेगळी भाषा बनत जाते. जो भाग अपरिहार्य आहे. म्हणजे आपण सगळे एकच भाषा बोलतो ही गोष्ट आजच्या काळात तितकीशी खरी नाही. ती वेगवेगळी आणि फ्रॅगमेंटेड आहे. दुसरं कारण म्हणजे मला आपल्या भोवतालातलं काही मांडण्याची निकड हे वाटतं. तिसरं कारण हे कंडिशनिंग आणि भवताल यामधल्या संकरातून स्वत:चं असं aesthetics तयार करणं, हे वाटतं.”
वैभवसाठी कविता ही त्याची बौद्धिक व मानसिक गरज असते, असं तो म्हणाला. स्वातंत्र्य, समता, न्याय, बंधुता ही चार सूत्रं त्याच्या कवितेची अंतःप्रेरणा आहेत, असं त्याने सांगितलं. तो पुढे म्हणाला, “खरंतर मी आजवर स्वतःलाच प्रश्न विचारलेला नाही की कविता नेमकी कशी सुचते ते. जे मनाला पटत नाही त्यावर संताप होतो, मग ती सिस्टिम कशी बदलायला हवी, त्याचे मार्ग काय हे सांगण्याच्या प्रयत्नात शब्द लिहिले जातात आणि त्यांची कविता होते. मी एकदा कविता लिहिली की, त्यात पुन्हा बदल करत नाही. खर्डे करणं वगैरे असं कधी केलेलं नाही. मी फर्स्ट स्ट्रोकमध्ये जे येतं ते तसंच राहू देतो.” कविता ही त्याची राजकीय भूमिका असते, हे वैभवने जोरकसपणे पुन्हा मांडलं. तो म्हणाला, “कविता ही माझी राजकीय कृती होऊन जाते, ज्यात किमान समानतेच्या कार्यक्रमाचा आग्रह असतो. ज्यात शोषित आणि शोषक एवढीच सरळसोट मांडणी न करता तळागाळातल्या घटकांपर्यंत कसं पोहोचता येईल आणि त्यांच्या जगाचे स्वतंत्र अस्तित्व कसं अधोरेखित करता येईल, यावर माझा भर असतो. कवितेशिवाय मी इतर काही लिहू शकेन असं वाटत नाही. तिच्याशिवाय माझी राजकीय कृती आणि भूमिका अपुरी राहील. मी केलेल्या कामाचं सैद्धान्तिक मूल्यांकन कवितेशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही.”
चैतालीची कवितेच्या निर्मितिप्रक्रियेकडे पाहण्याची दृष्टी मला काहीशी ‘क्लासिक’ वाटली. ती म्हणाली, “माझी कविता कधीही येते, धाडकन दार न वाजवता. जी खरी कविता आहे, ती न सांगताच येते; बऱ्याचदा मध्यरात्री जेव्हा आतला आणि बाहेरचा अंतराळ विसावलेला असतो.”
एकदा कविता लिहिल्यावर त्यात ती बदल करत नाही; कारण त्यातली उत्स्फूर्तता जाण्याची शक्यता असते, असं तिला वाटतं. “काही शब्द इकडेतिकडे करण्याशिवाय मी फार काही बदल करत नाही. मी म्यूझिक अल्बम, तसंच आमच्या शोसाठी विषय घेऊन, ठरवूनही लिहिलेलं आहे. मात्र जेव्हा खूप आतून आलेलं लिहिलं जातं तेव्हा त्याचा pure form मी नेहमी जपते.”
सत्यपालच्या मते त्याच्या मनात अनुभवांचं फर्मेंटेशन सुरू असतं. त्याचंच एक प्रॉडक्ट कविता असते. त्यामुळेच त्याला मनोहर ओक यांच्या ‘आयत्या कविता’ हे कवितासंग्रहाचं शीर्षक निर्मितिप्रक्रियेचं वर्णन करण्यासाठी योग्य वाटतं. तो म्हणाला, “आपण जगतो तेव्हा अनेक गोष्टींशी आपला संबंध येतो. वस्तू, व्यक्ती, यंत्रणा, समाज, मूल्यव्यवस्था यांतून प्रत्येक वेळी मनात सतत काहीतरी प्रक्रिया सुरू असतात. त्या सुप्त मनात फारच जोरात असतात. वरवर पाहता त्या प्रक्रिया आपल्याला फारशा जाणवत नाहीत. अनेक समस्या आणि दु:खांना आपण सामोरे जात असतो. या समस्या आणि दु:खांचे सुप्त मनात जणू काही फर्मेंटेशनच सुरू असतं. सुप्त मनातील त्या फर्मेंटेशनमध्येच कविता एखाद्या बायप्रॉडक्टसारखी जन्म घेते. लाव्हा रसासारखी ती उफाळून येते तेव्हा दुसरं काहीच सुचत नाही. हातात पेन घेऊन कागदावर काहीतरी खरडून काढण्याची प्रबळ इच्छा होते. मग कविता लिहिली जाते. ती कविता अशीच का आली, याच प्रतिमा किंवा प्रतीकं कशी आलीत, भाषा आणि फॉर्म हाच कसा आला; याविषयी फार काही सांगता येत नाही. कारण कवितेचा जन्मच मुळात सुप्त मनात होतो, तो आपल्यासाठी जणू काही एक अनोळखी प्रांत आहे.
“आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांनी सतत ज्ञानग्रहणाची प्रक्रिया सुरू असते. या ज्ञानग्रहणाच्या प्रक्रियेद्वारे सुप्त मनात प्रवेश करणार्‍या गोष्टी आपल्या रोजच्या जगण्यातल्याच असतात. त्यांबद्दल काहीतरी तार्किक भाषेत आपण बोलू शकतो. कवितेला सुप्त मनातून येणारं आउटपुट मानलं, तर बाहेरून सुप्त मनात जाणार्‍या अनेकविध बाबींना इनपुट मानावं लागेल. आउटपुट आणि इनपुटबद्दल आपण काहीतरी बोलू शकतो. परंतु इनपुटचं आउटपुटमध्ये रूपांतर करणार्‍या प्रोसेसविषयी मला फार काही बोलता येणार नाही.”
सत्यपाल आधी कवितेचे खर्डे करायचा नाही. पण नंतर त्याला त्याची आवश्यकता वाटायला लागल्याचं त्याने कबूल केलं. “कवितेच्या ओळींचा सिक्वेन्स बदलणं, काही शब्द बदलणं, काही कमी करणं, काही अॅड करणं हे मी करत असतो. ही नंतर चालणारी प्रक्रिया बुद्धी आणि तर्काच्या प्रभावाखाली घडून येते. ही प्रतिमा अधिक चांगली असेल की ती, हा विचार तेव्हा होतो. परंतु नंतर चालणार्‍या प्रक्रियेमुळे खूप मोठ्या प्रमाणात बदल माझ्या कवितेत घडून येत नाही. त्यामुळे सुप्त मनातून जशीच्या तशी अवतरणारी माझी ‘रॉ’ कविता आणि नंतर काही संपादकीय संस्कार घडवून आणलेलं तिचं नवं रूप, या दोन्हींमध्ये फारच तुरळक ठिकाणी फरक असतो. अगदी एका शब्दाचाही बदल घडवावासा वाटत नाही, ती कविता मला अधिक भारी वाटते.” त्यासाठी त्याने त्याच्यात ‘अॅडमला हवाय मोक्ष’ या कवितेचं उदाहरण दिलं. ती अशी –
कारेपणाच्या ह्या घनदाट अरण्यात
कुठून आलेत हे मदमस्त हत्तींचे कळप
कुणी दाबून भरलाय निद्रिस्त ज्वालामुखीच्या गर्भात
हा अफाट बेफाम लाव्हारस
पृथ्वीच्या पाठीवर ह्या महामूर्ख प्राण्याने
बांधलाय सिव्हिलायझेशनचा बंगला
आणि अटकपूर्व जामीन नाकारून
आम्ही बंदिस्त ह्यांच्या नैतिकतेच्या तुरुंगात
पुरूष-प्रकृतीच्या फारकतीने सरलीये
जगण्यातील बरकत
विनाशकाली पुरात सापडून
मातीखाली  दडो हे अस्वस्थ शहर
नेणिवेच्या पायथ्याशी चालणारे बंद पडो
अनावृत्त चित्रपटांचे हाउसफुल्ल टॉकीज
अंडकोषांचे विस्फोट होऊन
उद्ध्वस्त होवोत शुक्राणूंच्या वसाहती सा-या
मरोत रक्तात दौडणारे अविरत आदिम घोडे
एकदाच माझ्यातल्या अडमला शेवटचा मोक्ष मिळो
कविता कशी सुचली किंवा तिची नेमकी प्रक्रिया काय, ही गोष्ट कधीच कोणाला कळता कामा नये, असं अजिंक्यला वाटतं. तो म्हणाला, “मला जे रिलेट होतंय त्याला जपण्याचा आणि जे जे रिलेट होत नाहीये ते रिजेक्ट करण्याचा माझा एक एक्सरसाइज चालू झाला, जो आजही चालू आहे. आपल्या सांस्कृतिक पर्यावरणामध्ये लेखकावर/कवीवर परंपरेचं गाठोडं नसून विटा असतात, असं माझं हल्ली मत झालंय. हे ओझं झुगारून दिलं पाहिजे. कारण जी रूट्स आपली आहेत असं आपल्याला सांगितलं जातं, ती आपली नाहीयेत असा माझा आत्तापर्यंतचा माझा वैयक्तिक अनुभव आहे. म्हणून असले कन्व्हिनियंट पर्याय वापरण्यात मला कधीच स्वारस्य नव्हतं, नसेल.”
“कविता कशी सुचते किंवा त्याची नेमकी प्रक्रिया काय ही गोष्ट एकदा कळली की, काठावर पास व्हायचा मार्ग मिळत जातो आणि नापास व्हायच्या भीतीने आपण आपल्या क्षमता अधिकाधिक ताणून बघायला घाबरतो. आपला मेंदू म्हणजे पॅटर्न मेकिंग मशिन आहे, तो पॅटर्न एकदा आपल्या सिस्टिममध्ये गेला की, क्रिएटिविटीची जागा कसब घेतं. जे हल्ली सर्रास होताना दिसतंय.”
“कविता हा आर्ट फॉर्म लिबरेट करणारा आहे. कधी कंटेंट आधी सुचतो तर कधी फॉर्म, कधी इमेज, तर कधी लेआउट! इथे कधीही काहीही कसंही सुचू शकतं. जसं आपण तोंडी गणित करताना बरीचशी आकडेमोड मनात आणि एखादा गुणाकार कागदावर करतो तसा प्रकार कवितेबाबतीत होत असावा. आता तोंडी आकडेमोड प्रथमदर्शनी चमत्कृतीचा भाग वाटू शकतो! पण तो नसतो! कारण बरंचसं प्रोसेसिंग हे आत झालेलं असू शकतं. (जी सोय प्रोजमध्ये नाही!) (अजिंक्य जे म्हणतोय ते मला पूर्णत: मान्य नाही. प्रोजमध्येही अशी सोय असते. किंवा सोयीपेक्षाही ती प्रोसेसच असते. पण तरी तो वेगळा व मोठा विषय असल्याने आत्ता इथे तोंडाला कुलूप घालतो.) शब्द कागदावर आल्यावर त्याची कविता होतेच असं नाही, पण त्या शब्दांसोबत काय काय होऊ शकतं याच्या शक्यता मी तपासत राहतो. कधी ही प्रक्रिया दोन मिनिटांत संपते तर कधी दोन महिनेपण पुरत नाहीत. कधी कविता फसते किंवा ती होत देखील नाही! (माझ्या अशा बर्‍याच मायक्रोसॉफ्ट वर्डच्या फाइल्स तशाच पडून आहेत! )
“आजपर्यंतचा इतिहास बघता धोका न पत्करता एकही चांगली कलाकृती निर्माण झालेली नाही. बहुतेक जगातल्या सगळ्याच चांगल्या आर्टिस्ट्सनी जाणीवपूर्वक मिडियोकर काम करणं टाळलं आहे. कविता फसतात, त्या फसत राहणारच आहेत… त्याला कोणीच अपवाद नाही, नसणार आहेत. पण एक गोष्ट इथे कबूल करावीशी वाटते ती अशी की, कच्चा माल जो कागदावर आहे त्याच्यात फारसा बदल करावासा वाटत नाही. थोडक्यात फेरफार आणि एडीट खूप होतं पण कंटेंटची त्रिज्या सोडावीशी वाटत नाही. अर्ध्यापेक्षा अधिक फेरफार करावासा वाटला तर नवीन कविताच का लिहू नये, असं वाटतं आणि मग कच्च्या मालाचा अजून एक ड्राफ्ट तयार होतो. प्रोजपेक्षा ही मेहनत अगदीच वेगळ्या प्रकारची आहे, याला आपण फारफार तर ‘उत्स्फूर्तता टिकवण्याची मेहनत’ असं काहीतरी शीर्षक देऊ शकतो. याचा अर्थ त्यात काहीच काटछाट होत नाही किंवा पुनर्लेखन होत नाही, असा नसून ती एवढी संथ प्रक्रिया असते की मला तरी त्याला संपादन हा शब्द जरा जड वाटतो!”
अजिंक्यने यासाठी त्याच्या दोन कवितांचं उदाहरण दिलं. पहिली कविता ‘मिसफिट’ आणि दुसरी ‘हॅप्पिनेस’.  तो म्हणाला, “यातली पहिली कविता लिहिताना मला खूप काही सांगायचं होतं, आतला धबधबा थांबत नव्हता पण मला फॉर्म सापडत नव्हता. आता एवढं चांगलं सुचलेलं वाया जाणार असं वाटत असतानाच, मला समजा एक वन वे टेलिफोन कॉल झाला तर?, अशी एक थीम सुचली. त्यानुसार मी कविता लिहिली. ही थीम कितपत कळते, ही कवितेची थीम असू शकते का नाही, यावर वाद होऊ शकतात. पण स्वत:ची एक अभिव्यक्ती म्हणून मला आजही ते रिलेव्हंट वाटतं.
अरे सांगतोय ना तुला मी.. मिसफिट आहे मी;
समाजात जगायचं असेल तर एक पॉसिटीव्ह प्रॉस्टिट्यूशन अंगी बाणवायला लागतं, ते माझ्यात बहुतेक जन्मत:च नाहीये, मी खोटा वावरलो की कम्फर्टेबल नसतो, खर्‍या आणि खोट्याच्यामधे तळ्यात मळ्यात करताना थोडा तरी असतो…
काहीतरी काळंबेरं पण मनापासून शांत करणारं सापडायला हवं,

 

चल आपण सगळे अव्वल प्लेयर्स बनू,

 

क्रिएटीव्हीटीची गांड मारायला शिकू

 

डेथबेडवर चड्डीत शू करत सगळी प्रायश्चित्तं फेडू

 

समाजाच्या बोजकारू एक्सरे मधून गेल्याशिवाय जगण्याची प्रॅक्टीकल व्हर्जीनीटी कशी घालवता येईल?

 

ZOOOOOOOOOOORUR CONDOMS! व्वा..काय ब्रँड नेम आहे! Z वरचा आघात काय कमाल आहे!
पण म्हणून सगळ्यांनी Z पाऊडर वापरावी हे काही खरं नाही. मध्यमवर्गीय जगणं म्हणजे मुके साप उराशी घेऊन फुत्कार विरहीत संभोग करणं..
सोड, तुला पटतंय नं आता मी मिसफिटच आहे ते?
वरील उदाहरणात, हा पूर्णपणे मोनोलॉग असला तरी तो स्वत:ची खात्री करण्यासाठी मध्ये मध्ये जे प्रश्न विचारतोय, त्याने त्याला एक र्‍हेटोरिक प्राप्त झालंय. कारण असंगतीचा ओघ एवढा जास्ती आहे की कवितेसाठी आणि त्या पात्रासाठीदेखील काही थांबे घेणं गरजेचं होऊन बसतं.
याच्या विरुद्ध टोकाचं उदाहरण म्हणजे माझी ‘हॅप्पिनेस’ ही कविता. या कवितेत मला जे सांगायचं होतं ते उत्क्रांतिवादाबद्दलचं एक भाष्य, या स्वरूपाचं होतं. मला बरेच प्रश्न पडले होते आणि ते माझ्या धारणा गदागदा हलवतायत, असं मला वाटायला लागलं होतं. या सगळ्या गडबडीत, मी मला जे सांगायचंय याचा फॉर्म अगदीच साधा ठेवला.
याचा परिणाम असा झाला की, तो एका लेखकाचा त्रोटक मोनोलॉग वाटू लागला.
हॅप्पिनेस दु:खापेक्षा
जास्त व्हॅलिड असेल
असं कशावरून?
लाईफ एवढ्या रिडक्टिव्ह
लेव्हलवर आणून ठेवायचंय तुला?
का कल्टीच मारायचीये मौन ठेवून?
त्यापेक्षा सिग्नलत राहूयात की…
वरची वाक्यं मी बोलतो तशीच्या तशी कवितेत टाकली का? मी ढोबळ स्टेटमेंट्स तर करत नाहीये ना?, असा मला संशय यायला लागला. अर्थात या कवितेचा कंटेंट मला प्रिय असला तरी कविता म्हणून मला फारशी आवडत नाही. माझ्यासाठी पहिली कविता ही अधिक संवेदनाक्षम आहे, कारण तुम्ही काय सांगता याबरोबरच कसं सांगता यावरही ती कविता तुमच्याआत किती झिरपते, हे अवलंबून असतं.”
मी माझ्या भात्यातून पुढचा प्रश्न काढला – जगणं हा कवितेचा कच्चा माल असतो असं समजलं, तर मग त्या कच्च्या मालावर काही प्रोसेस करावीशी वाटते का ,म्हणजे घाट-फॉर्मच्या दृष्टीने? ती प्रक्रिया काय असते? एखाद्या कवितेचं उदाहरण सांगितल्यास अधिक चांगलं.
ओंकारने ‘पिंकी एमएमएस क्वीन’ कवितेचंच उदाहरण दिलं. तो म्हणाला, “समकालीन जगात असलेलं पोर्नोग्राफीचं स्थान मी यात पाया म्हणून वापरलंय. त्याच्या आधारावर पिंकी या काल्पनिक स्त्रीचं पात्र प्रथम तयार केलं. ही पिंकी उभयलिंगी अशी माझ्या मनात कल्पलेली असून माझ्या इतर कवितांमध्ये ती गरजेनुसार पिंकी किंवा पिंकेश या नावे अवतरते. माझ्या कोणत्याही कवितेत येणार्‍या पात्रांच्या चरित्रचित्रणात मला finality कोणत्याही रूपात द्यावी असं वाटत नाही. ही पात्रं infinite असतात. त्यांची लिंगं ही साशंकता निर्माण करणारी असतात. तसंच ती एकाच वेळी अनेक पर्सनॅलिटीज धारण करून असतात. ‘पिंकी एमएमएस क्वीन’मधली पिंकी ही पॉर्न एमएमएस क्लिपमधली अॅमॅच्युअर नटी असते, तर दुसर्‍या ‘हॅप्पी बर्थडे पिंकेश’मधला पिंकेश हा प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी उत्सुक असलेल्या एका कुटुंबाचा लाडका सदस्य असतो.”
ओंकारसाठी पात्रांची यथार्थता हा महत्त्वाचा मुद्दा नसतो, जो मलाही अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा वाटतो. तो म्हणतो, “पात्रांना वास्तवातल्या निरनिराळ्या तुकड्यांचे मी लेप देत असतो. त्यामुळेच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वांच्या मर्यादित चौकटीतदेखील ती पात्रं निरनिराळ्या व्यक्ती, संकल्पना, वाद यांनी घडलेली कोलाज-चित्रं होतात. इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. ती म्हणजे जगण्यातला कच्चा माल अगदी अपरिहार्यपणे कवितेत येत असताना प्रोसेस होतो. पात्र जगत असलेला किंवा कवितेच्या संहितेत व्यक्त होणारा अनुभव मी प्रत्यक्ष व्यवहारात जसाच्या तसा अनुभवलेला असतो, असं नाही. मुळातला अनुभव पूर्णत: बदलून, प्रोसेस करून मी कल्पनेने जगून बघतो आणि योग्य वाटल्यास तो कवितेत इष्ट फेरफार करून टाकतो. पाण्यात रंग टाकल्यावर जसं होतं, तसाच हा प्रकार आहे.”
वैभवच्या मते आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटना, येणाऱ्या व्यक्ती, आपल्याला मुळापासून हलवणारी पात्रं, त्यांच्या आणि स्वतःच्या राजकीय भूमिका आणि कृती; सारं सारं काही एखाद्या कवीच्या कवितेचा कच्चा माल असतो. “आपला दृष्टिकोन, वाचन, अनुभव आणि कृतिशीलता हीच कवितेवर प्रोसेस करण्याचं काम करत असते; कारण हे चार घटक आपल्याला प्रगल्भ बनवत असतात. कवितेच्या दृष्टीतून प्रगल्भ झालेला कवी हा लोकांची, पात्रांची कविता करू शकतो. तेव्हाच त्याच्या कवितेतून नवनिर्मिती साधली जाते. उदाहरणार्थ माझ्या कवितेतल्या ओळी अशा –
आपली सॉंफ्टवेअर्स आपल्यालाच बनवावी लागतील
आणि ती चालवायला लागणारे संगणकदेखील
त्यांना सुरक्षित ठेवणारा अंटीव्हायरसपण
आपल्यालाच बनवावा लागणार
मनगटातली ताकद बोटांत उतरू दे आता
डोळ्यातली आग मेंदूत शिरू दे आता
बघ, हार्डबॉडीपेक्षा
सॉंफ्टवेअरचा जमाना अवतरलाय.”
रोज तितक्याच उत्कटपणे जगणं हीच चैतालीसाठी एक प्रोसेस आहे. कविता आणि जगणं, असं द्वैत ती मानत नाही. ती म्हणाली,“ते जितकं असोशीने समोर येतं, कदाचित तितकीच कविता जिवंत होते. आता आपल्याला कविता/कादंबरी लिहायची आहे म्हणून जगू या; असं तर कोणताच कवी किंवा लेखक म्हणत नसतो. मात्र स्वत:शी कायम प्रामाणिक राहायचं हा प्रयत्न नेहमी मी करत असते. कारण आपण जेवढं स्वत:शी प्रामाणिक राहू, तेवढी कोणत्याही प्रकारची अभिव्यक्ती सच्ची असणार. उदा. माझी ‘पर्यायवाची’ ही कविता. यात कुठेतरी रोजचं तेच ते जगणं डोकावल्याशिवाय राहत नाही –
पर्यायवाची शब्दांच्या माकड-उड्या
शब्दांची सभ्य-असभ्य टाळाटाळ
मिळमिळीत जगण्याच्या ओकाऱ्या
Back to basics म्हणणारे चाक
अन् माझ्या
भोचक होत जाणाऱ्या कविता”
कवितेवर घाट-फॉर्मचे प्रयोग मी ठरवून करत नाही, असं सत्यपालने ठामपणे सांगितलं. तो म्हणाला, “कवितेचा आशय हा स्वत:च स्वत:ला साजेसा फॉर्म घेऊन अवतरतो. हे तुला काहीसं अमूर्त वाटेल, पण हे खरंय. (इथे तो मला उद्देशून असं का म्हणतोय, याचं थोडक्यात स्पष्टीकरण असं – माझ्यामते जाणीव व नेणीव ही दोन्ही बलं सर्जनप्रक्रियेवर कार्य करत असली, तरी मी घाटाचे प्रयोग हे सजगतेनं करतो; किंवा पहिल्या खर्ड्यात तयार झालेला आराखडा किंवा घाट मी अपेक्षित ध्येय साध्य करण्यासाठी पूर्णत: सजगपणे बदलतो. ओंकारने जे अनुभव फोडून बाहेर जाण्याबद्दल सांगितलं, तसंच काहीसं.) समजा आपल्या कवितेत तुटलेपण व्यक्त झालेलं असेल तर फॉर्ममध्येही एक तुटकता येतेच. पूर्वी मी काही गझलाही लिहिल्या आहेत, पण कवितेचे विषय जसजसे क्लिष्ट आणि मिश्र होत गेले तसतसे माझ्या कवितेचे फॉर्मही बदलत गेल्याचं मला जाणवतं. मग आपोआपच माझं गझललेखन बंद पडलं.”
कविता नक्की काय आहे वा नक्की काय नाही, यावर वादविवाद करण्यात फारसं हशील नसलं तरी व्हर्टिकल लिहिलेल्या मजकुराला कविता म्हणावं का? असा मजेशीर प्रश्न आजकाल विचारला जाऊ लागला आहे, असं अजिंक्यने सांगितलं. (हा प्रश्नकर्ताही मीच आहे! 🙂 आम्ही कधीतरी भेटलो असताना याबद्दल बोलणं झालं होतं.) तो म्हणाला, “कविता म्हणजे शब्दांचा ध्वनीच्या/साउंडच्या दिशेने झालेला प्रवास आहे, असं मला वाटतं. थोडक्यात असं की नाद/ साउंडची कल्पना केल्याशिवाय कवितासदृश्य एंटिटी अस्तित्वात येऊ शकत नाही. जसं नाणं म्हटल्यावर ‘ते खणखणीत वाजणं’ असं एक असोसिएशन डोक्यात तयार (ट्रिगर) होतं तसंच ते कविता – साउंड याबाबतही तयार होत असावं.  त्यामुळे कविता हा एक असा आर्ट फॉर्म आहे, ज्याकडून शब्द ते ध्वनी/साउंड एवढा विस्तृत स्पेक्ट्रम हाताळला जातो. जर सगळ्या कलांचा आपण एक abstraction index काढला तर शब्द सगळ्यात कमी abstract आणि नाद/म्युझिक सगळ्यात जास्त abstract, असं एक
ढोबळ स्वरूपाचं वर्गीकरण शक्य आहे. म्हणूनच कवितेमध्ये मुळातच बहुआयामी आणि बहुमितीय अनुभव देण्याची एक वेगळीच ताकद आहे, ज्यामध्ये मानवी भावभावनांचा एक मोठ्ठा पल्ला काबीज करता येतो.
ही संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी एक अॅनॅलॉजी द्यायला आवडेल. थर्मोडायनॅमिक्समध्ये ‘ट्रिपल पॉइंट’ नावाची पदार्थाची एक अवस्था आहे. ज्यात घन, द्रव आणि वायू या तिन्ही अवस्था एका इक्विलिब्रियममध्ये एकाच वेळेस अस्तित्वात असतात. कवितेतही शब्द (ठोस), उद्भवणार्‍या इमेजेस (फ्लिकरिंग) आणि निर्माण होणारा ध्वनी (व्होलॅटाइल) या तीन गोष्टींचा आपल्याला एकाच वेळेस अनुभव घेता येतो, अथवा असं म्हणू या की या तिन्ही अवस्थांच्या कोएक्झिस्टन्सचं एक आभासी वास्तव निर्माण करण्याची ताकद कविता या आर्ट फॉर्ममध्ये आहे.
कविता हा असा आर्ट फॉर्म आहे की ज्यामध्ये तुमचा स्वत:चा असा एक अर्क उतरतोच; तुमची इच्छा असो वा नसो! त्याचं स्वरूप मोनोलॉग्जसारखं होत जातं. आपले प्रश्न, विचार, भान, दृष्टी हे एकाच टप्प्यात पाहण्याचा केलेला तो एक प्रयत्न असतो. हाताला लागलेल्या शब्दांबरोबरच निसटलेला प्रदेशही महत्त्वाचा असतो. कारण त्यामधूनच कवितेचा अवकाश क्रिएट होत असतो; जसं की कुठल्याही प्रकारच्या संगीतात दोन नोट्समधलं अंतर किंवा सायलेन्स हा कशा प्रकारचा आहे, यावरच त्या संगीताची जातकुळी ठरत असते. कवितेची आंतरिक लय हे प्रकरणसुद्धा याच्याशी मिळतं-जुळतंच आहे असं मला कायम वाटत आलेलं आहे.”
माझा पुढचा प्रश्न होता – जागतिकीकरणोत्तर काळाचे तुमच्यावर व पर्यायाने तुमच्या कवितेवर काही परिणाम होतात का? ते कोणते? त्याकडे पाहण्याची तुमची दृष्टी काय आहे? या प्रश्नावर ‘उठसूट सगळ्या गोष्टी जागतिकीकरणाला का म्हणून भिडवाव्यात?’ असे उलटप्रश्न काही वाचक व कवी विचारतीलही. पण मला हा प्रश्न या पाचही कवींच्या बाबतीत महत्त्वाचा वाटतो. कारण हे पाचही कवी जागतिकीकरण पाहत-पचवत वाढलेले आहेत. आणि पुढेही ते वाढणार आहेत. मागच्या पिढ्यांप्रमाणे त्यांच्यावर ते लादलं गेलेलं नाही किंवा त्यांच्यावर अचानक त्याचा माराही झालेला नाही. ते त्यातच लहानाचे मोठे झाले आहेत. त्यामुळे यावर सगळ्यांनीच सविस्तर उत्तरं दिली.
ओंकारने सांगितलं, “जागतिकीकरणोत्तर काळाचं व्यवच्छेदक लक्षण म्हणजे मानवी जीवनाच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म कानाकोपर्‍यांत पसरलेल्या संगणकीय प्रणालींचं जाळं होय. संगणकीकरणामुळे आजच्या जगण्याला जशी कलाटणी मिळाली आहे, तशीच कवितेलाही मिळाली आहे. किंबहुना आजच्या काळाशी सुसंगत राहायचं असल्यास ती तशी मिळायला हवी. मला इथे नव्वदोत्तरी समीक्षा किंवा मागच्या पिढीतल्या कवींच्या वादचर्चांमध्ये वापरल्या गेलेल्या आभासी वास्तवाची संकल्पना वापरावीशी वाटते. (एेतिहासिकदृष्ट्या किंवा व्याख्येच्या पातळीवर मी त्याची इथे चर्चा करणार नाहीये.) प्रत्यक्ष वास्तव आणि आभासी वास्तव अशी वर्गवारी करणं हे मला संगणकीय किंवा जालीय वास्तवाला नाकं मुरडणार्‍या प्रवृत्तींनी केलेलं सुलभीकरण वाटतं. जालीय वास्तव हे प्रत्यक्ष वास्तवाच्या आधाराने तयार होतं आणि तिथे प्रत्यक्षाचे केवळ आभास निर्माण होतात असं म्हणावं; तर प्रत्यक्ष वास्तवांतील वास्तव शतखंडित, विकेंद्रित आणि जालीय वास्तावाचा आधार घेऊनच तयार झालेलं आहे. अशा पद्धतीच्या वास्तवामुळे प्रत्यक्ष व आभासी वास्तव एकमेकांत बेमालूम मिसळून वास्तव व सत्य यांसारख्या तत्त्वांविषयी भ्रमोत्पादन होत आहे. ‘माध्यम हाच संदेश’ हे तत्त्व पूर्णत: रुजल्यामुळे राइट विंग भांडवलशाहीने प्रसारित केलेलं उजवं संभाषित व त्याच्या विरुद्ध जाणारं इंडिफिल्म्ससारखं डावं संभाषित ही दोन्ही एकाच वेळी आपापल्या वास्तवांचे बावटे उभारून लढताना दिसतात.
“फेसबुक हा आजच्या परिस्थितीतला एक लक्षणीय phenomenon झाला आहे. ब्रिटिशांच्या राज्यात एके काळी सूर्य मावळत नव्हता, असं म्हणतात. तसाच एफबीवरचा सूर्य संगणकीय प्रणालींवर चालणार्‍या बहुतेक देशांत मावळत नाही. त्याच्या बरोबरीनंच इतरही सोशल नेटवर्क्स आहेत. त्या बहुतांश साइट्सच्या शेअरिंगचे आयकॉन्स पॉर्नसाइट्सपासून ते ऑनलाइन शॉपिंगच्या साइट्सपर्यंत सर्वत्र आढळतात. भारताच्या सद्यत्कालीन पंतप्रधानालाही या जालीय वास्तवाचं महत्त्व कळून चुकल्याने निवडणुकीमध्ये, तसंच परदेशी घडणार्‍या सातत्यपूर्ण दौर्‍यांमध्ये, पीआर सांभाळणारी स्वतंत्र टीमच एफबीवर लक्ष केंद्रित करत असते. याचा अर्थ जालीय वास्तवाचा प्रत्यक्ष वास्तवावर प्रभाव पाडता येऊ शकतो या विचाराने मूळ धरलं आहे. हे परस्परांना सतत मॉडिफाय करणारे तुल्यबळ प्रतिस्पर्धी एकमेकांसमोर निर्माण झालेले आहेत. माणसं सेल्फी काढून शेअर करतात आणि प्रत्यक्ष भेटल्यावर शेअर्ड फोटो डिस्कस करतात.
“अशा परिस्थितीत कविता एखाद्या सायमलटेनियस अवकाशाचं काम करते का, या प्रश्नाचा मी सतत वेध घेतो आहे. कॉम्प्यूटर ग्राफिक्समध्ये जसे वास्तवाच्या काही टक्केच प्रमाणात असलेले वास्तव ‘sets’ उभे करून, त्यांच्या मदतीनं हिरव्या क्रोम शीटवर काल्पनिक दृश्यं उभी केली जातात; तशी फँटसी कविता उभी करता येऊ शकते का? प्रत्यक्ष/वास्तव याच्या तत्त्वाला जाणीवपूर्वक sacrosanct न मानता, त्यांच्या मर्यादांची जाणीव ठेवून काव्य निर्माण व्हावं का, हा माझ्यापुढचा कळीचा मुद्दा आहे.”
जागतिकीकरणाचा मोठा परिणाम आपल्या कवितेवर झाल्याचं वैभवनेही मान्य केलं. तो म्हणाला, “जागतिकीकरणाच्या रेट्यानंतर चळवळीच्या संघर्षाचं केंद्र बदललं आहे; आणि त्या संघर्षाचं शस्त्रसुद्धा. मी व्यक्तिगत आयुष्यात नव्या तंत्रज्ञानाचा प्रचंड वापर करतो. त्याचाच वापर करून जुनं अवकाश पुसून टाकण्याइतपत बेधडक होऊन जुन्या दलित अस्तित्वाची वेगळीच झाडाझडती घेण्याचं बळ मला या काळात मिळालं आणि त्यातूनच माझ्या कवितेचा नेमका अवकाश कळला. माझी नेमकी भूमिका माझ्याशीच स्पष्ट झाली. तिच्या सैद्धान्तिक विवेचनाला मी ‘पोस्ट-पँथरियन’ असं म्हणतो. आता आंबेडकरी चळवळीच्या कवितेचं सैद्धन्तिक मूल्यांकन हे नव्याने झालं पाहिजे या मताचा मी आहे. त्यासाठी आवश्यक असणारी ज्ञानशाखा ही पोस्ट-पँथरियन थिअरीवर विकसित व्हावी यासाठी मी प्रयत्नशील असेन.”
आपल्या आजूबाजूला घडणार्‍या गोष्टींचे पडसाद आपोआपच आपण कवितेतून टिपत असतो, असं चैतालीचं मत आहे. ती म्हणाली, “माझं जग तसं फार लहान आहे. मात्र आपल्याही नकळत आजूबाजूला होणारे बदल कुठेतरी टिपले जात असतातच. कदाचित ते लगेचच कवितेच्या रूपाने बाहेर पडत नसतील. पण तरी त्यामुळे कुठे ना कुठे ते fragmented स्वरूपात कवितेत येत असणार हे नक्की. उदा. मी सामाजिक विषयावर फारशा कविता लिहिल्या नाहीत. पण दाभोलकर, पानसरे, कलबुर्गी यांच्या हत्या असोत किंवा छोटा अयलान कुर्दी असो; त्या गोष्टी मनावर परिणाम केल्याशिवाय राहत नाहीत. या गोष्टींची मनात कुठेतरी नोंद केली जाते. कदाचित पुढे-मागे त्या कवितेतून बाहेर येतीलही, मात्र त्यांचं स्वरूप कसं असेल ते सांगता येत नाही.”
जगण्यातील प्रत्येक बाजूवर मार्केट फोर्सेस परिणाम करत असून उपभोगवाद सर्वच स्तरांत वाढत चालला आहे आणि हे सारे बदल केवळ महानगरातच नाही, तर ग्रामीण भागातही वाढत चाललेले आहेत. या सगळ्याच बाबींच्या प्रभावापासून माझी कविता अलिप्त राहू शकत नाही; असं सत्यपालचं म्हणणं आहे. त्याने सांगितलं, “मी १९८७ साली जन्माला आलो. १९९१ साली नवीन आर्थिक धोरणांचा स्वीकार सरकारने केला. आपल्या मिश्र अर्थव्यवस्थेचा लंबक भांडवलशाहीकडे सरकला. या सार्‍या गोष्टींचा माझ्याही आयुष्यावर परिणाम झाला आहे. ग्रामीण भागात शेतीची जी वाताहत झाली त्यामागचं कारण केवळ निसर्गाची अवकृपा हे नाही. सरकारची कृषी-धोरणंही जागतिकीकरणाच्या काळात बदलत गेली. मी स्वत: शेतकर्‍याचा मुलगा आहे. कृषी-आदानं (बियाणं, कीटकनाशकं, खतं, अवजारं, बैल इ.) महाग होत गेली. कृषी उत्पादन वाढलं, नाही असं नाही, पण त्या मानाने कृषी मालाचे भाव फार वाढले नाहीत. भारतात शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या साधारण १९९५-९६ सालानंतरच झालेल्या आहेत. आपले शेतकरी आधीही दारू पीत होते, आधीही दुष्काळ येतच होते. पण आत्महत्या या जागतिकीकरणानंतरच सुरू झाल्या. जागतिकीकरण आणि शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या यांतले संबंध समजून घ्यायचे असतील, तर पी. साईनाथ यांचं लिखाण अभ्यासणं गरजेचं आहे. माझ्या घरातही आर्थिक विपन्नावस्थाच होती. मामांच्या घरी बुलढाण्यात राहून माझं शिक्षण झालं. लहानशा कोरडवाहू शेतीतून आता आपल्या गरजा भागणार नाहीत या विचारानेच मी नोकरी मिळवण्याचा प्रयत्न केला आणि गाव तुटलं. मला गावातून विस्थापित व्हावं लागलं यात जागतिकीकरणाचाही मोठा वाटा आहे. जागतिकीकरणानंतर आपल्या देशातील आदिवासी, दलित, ग्रामीण, कष्टकरी, छोटे व्यावसायिक, छोटे दुकानदार यांच्यावर आर्थिकदृष्ट्या वाईट परिणाम झालेला आहे. विषमता वाढली आहे. नंतर दिसून येणारी ग्रोथ ही ‘जॉबलेस ग्रोथ’ आहे. संघटित क्षेत्रातली रोजगाराची टक्केवारी दिवसेंदिवस कमी होत चाललेली आहे. अशा अनेक पातळ्यांवर जागतिकीकरणाचा भला-बुरा परिणाम झाला आहे. संस्कृती आणि मूल्यव्यवस्था यांतही बदल होत गेला आहे. वास्तवापासून नाळ तुटण्याचा वेग वाढला. माणसाचे एकटेपण वाढले. गरजेपेक्षा जास्त आणि बिनकामाच्या गोष्टी, विशेषत: जाहिराती, आपल्या मनावर आदळणं सुरू झालं. प्रत्येक गोष्टीचं कमोडिफिकेशन सुरू झालं.”
जागतिकीकरणासारख्या अक्राळविक्राळ फेनामेनॉनला सर्वार्थाने कवेत घेणं शक्य नसल्याचं अजिंक्यने सांगितलं. तो म्हणाला, “जागतिकीकरणाने जे महाजालीय वास्तव अस्तित्वात आलंय – म्हणजे व्हर्च्युअल रिअॅलिटी – त्यामुळे पूर्वी कधीच झाली नसेल एवढी ‘ह्यूमन पर्सनल हिस्ट्री’ रेकॉर्ड होते आहे. म्हणजे प्रत्येक माणसाचं खरं-खोटं अतंरग, त्याच्या इमेजेस्‌, व्हिडीओज्‌ इथपासून ते तो कुठल्या रेस्टॉरंटमध्ये कधी जेवला आणि कोणाबरोबर होता याचे सर्व डिटेल्स आता या व्हर्च्युअल वर्ल्डमध्ये फ्रीझ झाले आहेत.
“समजा अशी कल्पना करू की, पृथ्वीवरच्या प्रलयात सगळे जण मेले आणि नंतर परग्रहवासी इथे आले, आणि हे ईमेल, फेसबुक, ट्विटर अकाउंट्स त्यांच्या हाती लागले; तर ही मानवजात कशी जगत होती याचे अत्यंत मुद्देसूद आणि तंतोतंत नकाशे त्यांना काढता येतील, एवढी ही माहिती विस्तृत आणि खोल असू शकते. या माहितीचं अजून एक लक्षण म्हणजे ही अविनाशी या स्वरूपाची आहे. (अर्थातच काही अपवाद वगळता.) म्हणजे माणूस मेल्यानंतरही त्याचं फेसबुक अंकाउंट सुरूच राहतं!”
अजिंक्यला ही अनन्यसाधारण अशी गोष्ट वाटते. त्याच्यामते आपण मानवसमूह म्हणून कसे जगतो, आपण कुठे जात आहोत, आपली दिशा काय आहे याबाबत सगळ्याच कलाप्रकारांमधून आर्टिस्ट्स एक दार्शनिक संकेत निर्माण करत असतात. तो म्हणाला, “त्यासाठी लागणारा कच्चा माल आता विपुल प्रमाणात उपलब्ध होतो आहे. तसंच आपली कला सादर करण्यासाठी, आपलं काम शेअर करण्यासाठी लागणारं व्यासपीठसुद्धा याच माध्यमांनी उपलब्ध करून दिलेलं असल्याने एक कन्व्हेक्शन करंट निर्माण झाल्याचं चित्र दिसून येतंय; ज्याने सतत वरचा थर खाली व खालचा थर वर होण्याची एक प्रक्रिया चालू राहते. त्यामुळे सध्याच्या काळात कलानिर्मिती ही जेवढी सोप्पी, तेवढीच अवघड गोष्ट आहे. चित्र काढलं की तुम्ही चित्रकार होता का? की त्यासाठी मेहनतीची गरज आहे? हा प्रश्न आपल्या पिढीसाठी खूपच जटिल झाला आहे. कारण फेसबुकवर तुम्ही चित्र पोस्ट केलं की तुम्हांला प्रतिक्रिया मिळण्यास सुरुवात होते; लाइक्स मिळतात. पण मी एकदा ‘ह्तटिरतिलैँण्डच्यू’ असं एक स्टेटस टाकलं होतं, तर त्यालाही प्रतिक्रिया आणि लाइक्स आले होते. तर हे यातले संभावित धोके आहेत. पण हे काही वर्ष व्हर्च्युअल आयुष्य जगल्याशिवाय कळत नाहीत. तसंच यातली उत्तरं ही ब्लॅक अँड व्हाइटमध्ये देता येणार नाहीत. कारण हे प्राधान्यक्रम व्यक्तिसापेक्ष आहेत.
“जागतिकीकरणाचा अजून एक परिणाम म्हणजे त्याने दिवस-रात्र नष्ट केले आहेत. मी रात्री झोपलेला असतो, तेव्हा अमेरिकेतला माझा मित्र जागा असतो आणि मीसुद्धा माझं व्हॉट्सअॅप ऑन ठेवलेलं असतं. तो माझ्याशी संपर्क साधू शकतो. याचाच अर्थ मी अनेक आयडेंटिटीज्‌ असलेला ओम्नीप्रेझेंट मनुष्य आहे. एकाच वेळेस मी अनेक ठिकाणी ऑनलाइन असतो, झोपलेलाही असतो आणि ‘अव्हेलेबल’पण असतो. म्हणजे थोडक्यात मी झोपत असा कध नाहीच. हे बदल पचवण्याच्या संक्रमणावस्थेतून आपण सगळे जातोय. हे बदल जसे जास्त जास्त आत शोषले जातील, तसे त्याच्या बांधिलकीचे स्तर उलगडत जातील.”
यानंतर मी थोडे ढोबळ आणि नेहमीचेच प्रश्न विचारले. ते असे – तुमच्यावर कोणाचे प्रभाव आहेत? या प्रभावांचं काय करता? ते स्वीकारता की आहेत तसेच राहू देता? किंवा त्यांचा वापर कसा करता?
या प्रश्नाचं उत्तर ओंकारने दिलं की, तसे अनेक प्रभाव आपल्यावर होतच असतात. तर वैभवनेही तसंच काहीसं उत्तर दिलं, “जो कवी वैश्विक कविता लिहितो अथवा लिहिते, त्या प्रत्येक कवीचा माझ्यावर प्रभाव आहे. मी माझ्या भौगोलिक सीमांच्या गरजांनुसार त्या प्रभावाला मोल्ड करण्याचा प्रयत्न करतो. मी अमेरिकन ब्लॅक लिटरेचरचा चाहता आहे. त्यांच्या कविता मला भावतात. त्यांत कोणताही बनेलपणा नसतो. आंबेडकरी साहित्याने सत्तरच्या दशकात जे साहित्य दिलं, त्यात कोणत्याही प्रकारची सेटलमेंट करणं नाकारलं. पण ते नाकारताना आपली मानवतावादी भूमिका ही अधिकाधिक वैश्विक कशी होईल, ही शिकवण कायम राहू दिली. माझ्यावर नामदेव ढसाळांसोबत, बाबुराव बागूल, संभाजी भगत, लोकनाथ यशवंत, बॉब मार्ले, उदय प्रकाश, माया अँजेलो यांसारख्या कलावंताचा प्रभाव आहे.”
चैतालीला इंदिरा संत, ग्रेस, सौमित्र यांच्या कविता खूप आवडतात. कदाचित त्यांचा प्रभाव तिच्यावर कुठेतरी असेलच असं तिला वाटतं. ती म्हणाली, “मी कधीच प्रभाव टाळला नाही, पण म्हणून अगदीच लिखाणाची नक्कल करावी असंही नाही. कोणाचाही प्रभाव असणं हे नेहमीच तात्पुरतं असतं. त्यातून खरंतर आपलं आपण स्वत:ला सापडतोच.”
साठोत्तरी आणि नव्वदोत्तरी पिढीतील अनेक कवींचे प्रभाव माझ्या कवितेवर असून अस्तित्वशोध आणि परात्मता या बाबी माझ्या कवितेत येण्याला कदाचित साठोत्तरी कविता कारणीभूत असू शकते, असं सत्यपालला वाटतं. तो म्हणाला, “कोलटकर, ढसाळ, नेमाडे, चित्रे, नारायण सुर्वे, मनोहर ओक, तुळशी परब, वसंत गुर्जर, वसंत आबाजी डहाके यांच्या कविता मला आवडतात. जुन्या कवींमध्ये गालिब, तुकाराम, नामदेव आणि मर्ढेकर हे माझे आवडते कवी आहेत. अकरावीत असल्यापासून मी नव्वदोत्तरी कविता वाचत आलोय. ‘शब्दवेध’, ‘अभिधानंतर’, ‘ऐवजी’, ‘खेळ’ आणि ‘दर्शन’ या अनियतकालिकांबद्दल मला भावनिक जवळीक वाटते. त्यामुळे रविंद्र इंगळे-चावरेकर, मंगेश काळे, रमेश इंगळे-उत्रादकर, आनंद विंगकर, हेमंत दिवटे, प्रवीण दशरथ बांदेकर, अरुण काळे, अविनाश गायकवाड, वर्जेश सोलंकी, श्रीधर नांदेडकर, वीरधवल परब, मनोज सुरेंद्र पाठक, संतोष पवार, बालाजी सुतार, भगवान निळे असे अनेक कवी मला कमी-अधिक प्रमाणात आवडतात. माझ्या पिढीत महेश लोंढे, स्वप्निल शेळके, अजित अभंग, अविनाश वसंत किनकर, प्रणव सखदेव, अजिंक्य दर्शने, फेलिक्स डिसूझा, इग्नेशियस डायस, प्रेषित सिद्धभट्टी, वैभव छाया, शर्मिष्ठा भोसले, योजना यादव, अमोल कदम, हर्षवर्धन पवार, विक्रांत बदरखे, विनोद कुळकर्णी, अभ्या, सचिन कापसे असे अनेक कवी मला आवडतात. महेश लोंढे हा मला सर्वाधिक प्रभावित करणारा माझ्या पिढीतला कवी आहे. या सगळ्यांचाच माझ्या कवितेवर कमी-अधिक प्रमाणात परिणाम झालेला आहे.
“आपल्यावर जेव्हा एखाद्या  पडतो, तेव्हा ते लिखाणात झिरपणं हे मला अत्यंत नैसर्गिक वाटतं. ते प्रभाव कमी करण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न मी कधीच करत नाही. प्रत्येक कवी हा पंरपरेतल्या मागच्या कवींच्या खांद्यावरच उभा असतो; त्यामुळे प्रभाव असणं ही गोष्ट वाईट नसते.”
अजिंक्यला एखाद्यावर दोन कवीचांच प्रभाव असेल तर ते प्रॉब्लेमॅटिक वाटतं. त्याच्यामते त्याच्यावर ३३, ४४, ५५ जणांचा प्रभाव असावा; आणि भविष्यात हे क्षेत्रफळ वाढतच जावं! तो म्हणाला, “मी कविता करायला लागल्यानंतर मला समकालीन असलेले असे ओंकार, प्रणव हे कवी वाचले. (ज्यांचे कवितासंग्रह प्रकाशित झाले आहेत असे.) तसंच सलील वाघ, हेमंत दिवटे, गणेश विसपुते, संजीव खांडेकर, मन्या जोशी हे कवीदेखील वाचले. रॉय किणीकर, दि. पु. चित्रे, अरुण कोलटकर, विलास सारंग, मनोहर ओक यांच्या काही कविता वाचल्या. मराठीशिवाय इतर कवींपैकी दुष्यंत कुमार, मुक्तिबोध, पाब्लो नेरूदा, विस्लावा सिम्बोर्सका यांच्याही कविता वाचल्या आहेत. विस्लावा सिम्बोर्सका यांची एक ‘टर्न ऑफ द सेंच्युअरी’ नावाची कविता आहे. (मूळ कविता : पोलिश)  त्यातल्या काही ओळी या, आपण जे आत्ता जगतोय त्याला, किती चिकटून आहेत बघ –
God was at last to believe in man:
good and strong,
but good and strong
are still two different people.
How to live – someone asked me this in a letter,
someone I had wanted
to ask that very thing.
Again and as always,
and as seen above
there are no questions more urgent
than the naive ones.

 

तर वाचन आणि लेखन यातून ऊर्जेची देवाणघेवाण असा प्रकार चालूच राहणार असला, तरी उद्या मला कोणी “अरे अजून तू हे वाचलं नाहीस?” असं विचारलं तर मला त्याचा मुळीच गिल्ट येणार नाही. कारण मी मुळातच या दोन प्रक्रिया स्वतंत्र आहेत असं मी मानतो. मला या जगातलं उतमोत्तम वाचायचं आहे, पण त्या शिदोरीवर माझं लेखन चांगलं होईल या भ्रमात मी नाही. कारण त्यासाठी मला वेगळी मेहनत घ्यावी लागेल याची मला कल्पना आहे.”
मग मी याला जोडूनच विचारलं की, मागच्या पिढीतल्या कवींबद्दल काय वाटतं? उदा. साठोत्तरी-नव्वदोत्तरी किंवा त्याही आधीचे?
ओंकारनं मागच्या पिढीतल्या कवींबद्दल त्याचं नेमकं मत तयार झालेलं नसल्याचं सांगितलं. तर प्रत्येक पिढीतील कवींचं स्वतःचं असं योगदान असलं, तरी त्याला स्वत:ला सर्वांत जास्त भावते ती साठोत्तरी पिढीच, असं वैभव म्हणाला. “त्या पिढीनेच कवितेचे खरे आयाम निश्चित केले. ह्यूमॅनिझम डिफाइन केला. कवितेतला विद्रोह कसा असतो हे जगाला दाखवून दिलं. पानं, फुलं, हिरवळ, प्रेयसी यांपुढे जात जात-वर्ग-लिंग-धर्माची चिलखतं कुरतडणाऱ्या राजकीय भूमिका जन्माला घातल्या. त्यांनी कवीचं कार्यकर्तेपण सिद्ध केलं. त्यांच्या याच योगदानावर आमच्या आजच्या पिढीला हे आत्मभानाचं बळ मिळालेलं आहे.”
चैतालीने या प्रश्नावर उलट प्रश्न विचारला – कवितेला कुठे कधी कालखंडात बांधता आलं आहे? कारण ती कालातीत आहे. ती म्हणाली, “मला कवितांची अशी विभागणी समजत नाही. जी मनाला भिडली, ती आताची कविता. मग ते तुकारामांचे अभंग असोत अथवा आत्ताच्या काळातल्या सत्यपालची कविता असो. जे काव्य प्रामाणिकपणे काहीतरी सांगतंय, ते मला महत्त्वाचं वाटतं. तरीही प्रश्न विचारलाच आहे म्हणून सांगते, मला इंदिरा संत नेहमीच आवडत आल्यात. त्या म्हणा किंवा शांता शेळके म्हणा, स्वत:चा परीघ रेखाटताना, पाहता पाहता अवघा अवकाश कवेत घेतात आणि ती कविता फक्त एका स्त्रीची न राहता आपल्या सगळ्यांची होऊन जाते. साठोत्तरी कवींमध्ये ढसाळ, ग्रेस यांच्या कविता मला नेहमीच जवळच्या वाटत आल्यात.”
अजिंक्यने नव्वदोत्तरी कवी आणि आत्ता लिहिणारे कवी यांची थोडी तुलना केली. तो म्हणाला, “मी नव्वदोत्तरी या शीर्षकाखाली जे कवी आहेत, ते वाचले आहेत. त्यातल्या काही कविता मला खूप आवडतात, तर काही कवितांबद्दल माझी टोकाची मतं आहेत; पण तो एका वेगळ्याच लेखाचा विषय होईल. मुळात मला हे वर्गीकरण आता फारच जुनं वाटायला लागलं आहे. हा त्या कवींवर अन्याय आहेच, पण आत्ताच्या पिढीच्या कवींवरही त्यामुळे अन्याय होईल की काय अशी भीती वाटते. You can’t compare apples with oranges! सध्याचा काळ बघता प्रत्येकाचं जग हे अधिकाधिक फ्रॅगमेंट्समध्ये विभागलं जाणार असून कंडेन्स होत जाणार्‍‍या साहित्याकडे बघण्यासाठी, जनरलायझेशन न करता, नवनवीन भिंगं शोधायची गरज आहे.”
पाचही कवी आपल्या कविता फेसबुक किंवा ब्लॉग यांसारख्या माध्यमांवर पोस्ट करत असल्याने मी विचारलं, बदलत्या माध्यमांमुळे कवितेत, प्रकाशनात, वाचकांपर्यंत पोचण्याच्या प्रक्रियेत काय बदल झालेत?
ओंकारच्या बर्‍याचशा कविता फेसबुकवर पहिल्यांदा प्रकाशित झाल्या आहेत व होतात. त्यामुळे लोकांपर्यंत थेट पोहोचण्यासाठी ते एक चांगलं माध्यम असल्याचं त्याचं मत आहे. वैभवनेही याला पुष्टी दिली. तो म्हणाला, “खूप बदल झाले आहेत. सध्या कविता या डिजिटल माध्यमांवर लिहिल्या जाण्याचा काळ आहे. अनेक कवी-कवयित्री फेसबुक, ब्लॉग यांसारख्या माध्यमांवर कवितालेखन करतात. तिथे त्यांना त्यांच्या कवितेवर इंस्टंट प्रतिक्रिया मिळते. त्यामुळे अनेक कवी हे केवळ सनसनाटी निर्माण  करेल अशी कविता लिहिण्यावर प्रचंड भर देतात. त्यात बभर म्हणून कवितेची आणि कवीची नाहक खिल्ली उडवणारे अनेक महाभाग याच सोशल मीडियावर खोऱ्याने उपस्थित आहेत. त्यांच्या नाठाळपणामुळे अनेकदा चांगल्या कवितेला मागे राहावं लागतं. सोशल मीडियावर असलेल्या प्रत्येकाला कविता कळतेच असं नाही. कविता हा थॉटप्रोसेसचा भाग असतो हे नीट समजून घ्यायला हवं.
“ऑनलाइन माध्यमांतून जास्तीत जास्त वाचकांपर्यंत  कविता पोहोचवता येतात. फक्त त्यासाठी कवीने तंत्रज्ञानाचा अंगीकार करायला हवा. कारण डिजिटल मीडियात छपाईचा खर्च, वितरणाचा खर्च वजा होतो. त्यामुळे अगदी माफक किमतीत किंवा मोफत कविता उपलब्ध होऊ शकतात.”
बदलत्या माध्यमांमुळे, उदा. फेसबुक, ब्लॉगमुळे, कविता जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचते, असं मत चैतालीनेही मांडलं. ती म्हणाली, “इथे कवितेचा, लिखाणाचा खूप मारा होत असला; तरी त्यातून खूप छान लिहिणाऱ्या कवींशी ओळखही झाली किंवा प्रत्यक्ष ओळख नसतानाही खूप वेगळं लिखाण वाचायला मिळालं. मात्र नवीन माध्यमांमुळे आपला वाचन-मनन करण्याचा वेळ खूप कमी झाला आहे असं मला जाणवलं. त्यावर ठरवून नियंत्रण ठेवलं, तर या माध्यमांचा योग्य वापर करता येईल.”
फेसबुकसारख्या माध्यमाचा फायदा कवी म्हणून आपल्यालाही झाल्याचं सत्यपालने सांगितलं. तो म्हणाला, “फेसबुकवर मी अधून-मधून माझ्या आणि माझ्या मित्रांच्या कविता टाकत असतो. कवितेची चांगली जाण असणारे कितीतरी लोक तिथे जोडले गेले आहेत. त्यांच्याशी प्रत्यक्ष भेटी झाल्या. आभासी मैत्रीचं रूपांतर वास्तव मैत्रीत झालं. या लोकांशी कवितेवर अनेकदा बोलणं होतं. त्यांच्या कविता वाचता येतात. यातून माझीही कवितेची जाण वाढत जाते.”
अंजिक्यने तर आधीच सांगितलं आहे की, तो फेसबुकमुळेच कविता लिहू लागला! फेसबुक किंवा तत्सम माध्यमाचा कविता वाचकापर्यंत पोहोचवण्यासाठी नक्कीच फायदा होतो, असं तो म्हणाला. पण त्याचं म्हणणं होतं, एखाद्या कवीची वा लेखकाची नोंद मराठी वाचक-समीक्षकांनी घ्यावी, याकरिता त्याला अजूनही हार्ड कॉपी असणारा संग्रह का काढावा लागतो? तो म्हणाला, “ईबुक्स आपल्याकडे कोणीच विकत का घेत नाहीत? माझी नोंद घ्या हे म्हणण्यासाठी हार्ड कॉपी असणारा कविता संग्रह का काढावा का लागतो?”
ई-माध्यमं किंवा फेसबुकचा होत असलेला वापर यावर मी मध्ये एक टिपण लिहिलं होतं. त्यात मी म्हटलं होतं – फेसबुकवर कविता लिहिणार्‍यांना फेसबुकोत्तर कवी असं म्हटलं जातं. तर मला ते फारसं पटत नाही किंवा फक्त सोय म्हणूनच ते ठीक आहे असं वाटतं. कारण आम्ही कवितेचा, किंवा खरंतर शब्दांचाच, अभिव्यक्तीचं माध्यम म्हणून वापर केला; तर फेसबुकचा साधन म्हणून. कॅमेर्‍याचा वापर करून सिनेमातून सांगितलेली गोष्ट ही पडद्यावर पाहिली काय, किंवा लॅपटॉपवर पाहिली काय; सिनेमा तोच असतो, फक्त स्क्रीन बदलते. तसाच हा प्रकार आहे. नंतर आमच्यापैकी बर्‍याच जणांच्या कविता नियतकालिकांमध्ये छापून आल्या, संग्रहही आले. पण एक मात्र खरं की, माझा किंवा माझ्या पिढीतल्या बहुतांश कवी-लेखकांचा प्रवास हा उलटा, म्हणजे फेसबुकवरून किंवा इंटरनेटवरून नियतकालिकांकडे, म्हणजे ऑनलाइनकडून प्रिंट-छापील असा, झालेला आहे. इंटरनेटमुळे आम्ही नियतकालिकांच्या संपादकांना कळलो. त्यामुळे मी फेसबुक किंवा नियतकालिकं किंवा पुस्तकं या सगळ्यांकडे साधन म्हणून पाहतो. कारण मी अभिव्यक्तीचं माध्यम म्हणून कविता-कथा हा प्रकार निवडला आहे. तो लोकांपर्यंत पोचवण्यासाठी नेट किंवा छापील कागद यांपैकी किंवा आणखीनही दुसरं साधन मला वापरायला आवडेल.
पण तरीही मला असं वाटतं की, या दोन्ही – फेसबुक व नियतकालिकं किंवा छापील साधनं – या साधनांचे फायदे-तोटे आहेत.
फेसबुक हे काहीसं अनियंत्रित किंवा मुक्त असं साधन आहे. तसंच ते व्यक्तीशी संलग्न आहे. त्यामुळे त्या अकाउण्टवरून ती व्यक्ती तिला हवं ते, हवं तेव्हा,  हव्या त्या भाषेत, हव्या त्या शब्दांत व हव्या त्या मर्यादेत व्यक्त होऊ शकते. त्यावर तत्काळ प्रतिसाद मिळतात. वाहवा होते, वाद-चर्चा होतात. आणि त्यामुळेच मला असं वाटतं की, हे साधन – नकळतपणे किंवा सुप्तपणे – आपल्या अहंकाराला खतपाणी घालणारं आहे. परिणामी इथे १०० किंवा ३०० शब्दांच्या पोस्ट्स लिहिणार्‍या लेखकांना आपण ‘ऑथर’ झाल्यासारखं वाटू शकतं. किंवा प्रत्यक्ष जीवनात मिळालेला अनुभव हा इथे त्वरित मांडण्याची सोय हाताशीच असल्याने तो जसाच्या तसा उत्स्फूर्तपणे, ओघवत्या शैलीत मांडताही येतो. पण त्यामुळे होतं असं की, त्या अनुभवाचे विविध कंगोरे, बारीकसारीक गोष्टी हे मात्र दुर्लक्षित राहण्याचा धोका संभवतो. शिवाय लाइक्सची किंवा स्तुतीची सवय लागल्याने पेशन्सचा – संयमाचा –  खातमा होण्याचीही शक्यता निर्माण होते. म्हणूनच मला वाटतं की, फेसबुक हे साधन कवींसाठी सोयीचं ठरतं; कारण कविता हा फॉर्म मुळातच स्वप्रतिमेशी निगडित व काही प्रमाणात स्वप्रतिमा कुरवाळणारा असल्याने त्या फॉर्मचं फेसबुकवर ‘फावलं’ आहे. आम्हीही त्याचा वापर आमच्या कवितांसाठी करू शकलो, ते म्हणूनच. पण जेव्हा गद्यलेखनाचा किंवा फिक्शनचा प्रश्न येतो, तेव्हा मात्र फेसबुक उपयुक्त ठरत नाही. कारण अशा लेखनासाठी हवा असलेला पेशन्स, मांडणी-घाट यांचा विचार, वास्तवाचे पदर पाहण्याची दृष्टी (जी खरंतर कवितालेखनासाठीही हवी असतेच!) आदी गोष्टींचा विकास होण्यासाठी आवश्यक असलेलं पूरक वातावरण फेसबुक देऊ शकत नाही. त्यामुळे असं लेखन लिहून झाल्यानंतर, त्याची जाहिरात करण्यासाठी मात्र फेसबुक हे चांगलं साधन ठरू शकतं. आणि दुसरं मला असं वाटतं की, फिक्शन-लेखकांसाठी किंवा गद्यलेखकांसाठी फेसबुक हे लेखनाचा कच्चा माल गोळा करण्याचं एक उपयुक्त साधन आहे. इथे अनेक व्यक्ती – ज्या कधी आपल्याला भेटण्याची शक्यताही नसतीते, त्या – आपल्याशी कनेक्ट होतात. त्यांच्याशी देवाणघेवाण होण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यांच्या अनुभवांचा, घटनांचा लेखकाला कच्चा माल म्हणून उपयोग करता येऊ शकतो, असा माझा व्यक्तिगत अनुभव आहे.
नियतकालिकाचा विचार केल्यावर असं वाटतं की, नियतकालिकाला एक संपादक किंवा एकापेक्षा जास्त संपादक असतात. त्या त्या संपादकाचा स्वतःचा अशा एक दृष्टिकोण असतो; भले तो कितीही तटस्थ असू दे. लेखक किंवा कवीने दिलेलं लेखन वाचून आवश्यक असल्यास संपादक त्याबाबत लेखकाशी चर्चा करतो आणि त्यात आवश्यक त्या सुधारणा करून द्यायला सांगतो. किंवा तो सरळ ते लेखन नाकारतो.
मला असं वाटतं की, ही प्रक्रिया कोणत्याही कवी-लेखकाच्या विकासासाठी महत्त्वाची आहे. कारण लेखक किंवा कवी हा काही प्रमाणात ईगोइस्ट असतो असं माझं मत आहे. आणि जिथे ईगोचा विचार असतो, तिथे व्यापक विचार संकुचित होतात असं मला वाटतं. आता या प्रक्रियेमुळे लेखक-कवींच्या ईगोला एक धक्का देण्याचं काम होतं. त्याच्या लेखनाकडे त्रयस्थ व्यक्ती कशी पाहते याचं दर्शन त्याला होतं. त्यामुळे त्याच्या लेखनकक्षा रुंदावू शकतात. किंवा या नकारामुळे, आपल्या लेखनाबाबतच्या – ते ग्रेट आहे किंवा भारी आहे, असल्या – भ्रामक समजुतींतून तो बाहेर येण्याची शक्यता निर्माण होते. आणि त्यामुळे संयम वाढून कदाचित तो लेखनाबद्दल अधिक सखोल विचार करण्यास उद्युक्त होऊ शकतो. यातून त्याला आधी माहीत नसलेल्या किंवा न दिसलेल्या अनेक गोष्टी नव्याने दिसूही शकतात. मला असं वाटतं की, ही प्रक्रिया फेसबुकसारख्या माध्यमात नसते; जी अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. ती फेसबुकवरच्या ग्रुप्ससारख्या सोयींचा वापर करून कशी तयार करता येईल, याचा आपण विचार करायला हवा.
दुसर्‍या बाजूने विचार करायचा झाल्यास, नियतकालिकांत संपादक असल्याने सत्तेचं, ओळखीपाळखींचं राजकारण सुरू होतं. जे फेसबुकमध्ये आपणच यूझर असल्यामुळे – म्हणजेच आपल्या स्व या नियतकालिकाचे आपणच प्रकाशक असल्यामुळे! – मोडीत निघतं. पण तरी फेसबुकवरही ठराविकांना लाइक करणं, कमेंट्स करणं, अनुल्लेखाने मारणं किंवा गट तयार करणं असले प्रकार होतच असतात.
फेबसुक काय किंवा छापील माध्यमं काय; ही दोन्ही साधनं तटस्थ आहेत. त्याचा वापर कोण कसा करतो यावर त्यांचं यशापयश किंवा फायदेतोटे अवलंबून आहेत. मी वर उल्लेखलेल्या साधनांबद्दलच्या निरीक्षणांना अपवादही आहेत. त्यामुळे या दोन्ही साधनांचा ज्याने-त्याने आपापल्या परीने वापर करायला हवा. दुसरं असं की, छापील साधनं ही कितीतरी वर्षांपासून विकसित होत आहेत. परिणामी छापील साधनाचा वापर साहित्यादीदी कलांसाठी कसा करता येऊ शकेल, याच्या जास्तीत जास्त शक्यता आपल्याला समजल्या आहेत. उलट फेसबुक हे गेल्या काही वर्षांत विकसित झालेलं नवं साधन आहे. त्यामुळे ट्रायल अँड एरर या तत्त्वाचा वापर करून त्याचा अधिकाधिक वापर करायला हवा, असं मला वाटतं. कारण ते भविष्यातलं एक महत्त्वाचं साधन ठरेल असं वाटतं.
तर आमच्यात झालेला हा संवाद सगळ्या विषयांना, मुद्द्यांना कवेत घेणारा नसला; तरी त्यातून काही गोष्टींचा अंदाज मात्र नक्की आला आहे. काही विषयांबद्दल आणखीही बोलता येण्यासारखं आहे, शिवाय दिलेल्या उत्तरांच्या खोलात जाण्यासाठी किंवा उत्तरांची उलटतपासणी घेण्यासाठी प्रतिप्रश्नही विचारता येण्यासारखे आहेत; ज्यातून आणखी कित्येक तास गप्पा रंगू शकतील, वाद होऊ शकतील. पण सध्या तरी अशा संवादाच्या आणखी दीर्घ राउंड्स करायच्या, हे डोक्यात मुरवत ठेवत मी टायपायचं थांबतो!
***
चित्रस्रोत :
‘F’ – कल्याणी, संवेद
छायाचित्रे : प्रणव सखदेव
Facebook Comments

7 thoughts on “कवी-बिवी लिहितात-बिहितात…”

  1. तुम्हाला काहीही पचत नाहीय. ज्या उलट्या करता त्या तुमच्या कविता. शिवाय तुम्ही हेच म्हणता :
    >> मिळमिळीत जगण्याच्या ओकाऱ्या
    Back to basics म्हणणारे चाक
    अन् माझ्या
    भोचक होत जाणाऱ्या कविता” <<

    >> आपली सॉंफ्टवेअर्स आपल्यालाच बनवावी लागतील
    आणि ती चालवायला लागणारे संगणकदेखील
    त्यांना सुरक्षित ठेवणारा अंटीव्हायरसपण
    आपल्यालाच बनवावा लागणार
    मनगटातली ताकद बोटांत उतरू दे आता
    डोळ्यातली आग मेंदूत शिरू दे आता
    बघ, हार्डबॉडीपेक्षा
    सॉंफ्टवेअरचा जमाना अवतरलाय.”<<

    ह्या असल्या कवितेला तुम्ही समकालीन वगैरे म्हणता?

  2. धन्यवाद. समकालीनतेचा आग्रह नाहीये कुठेही लेखात
    काय आवडलं नाही, काय आवडलं हे मुद्देसूदपणे लिहिलंत तर जास्त आवडेल.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *