Uncategorized

तापशतानि वितरतानि : अर्थात कविता वितरकांच्या चश्म्यातून (अक्षरधारा)

– संपादक





प्रत्येक पुस्तकप्रेमीसाठी ‘अक्षरधारा’ हे नुसतं पुस्तकांचं दुकान नसून एक सांस्कृतिक चळवळ आहे आणि महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पुस्तकं नेण्यात तिचा फार मोठा सहभाग आहे. पुस्तकवितरकांच्या नजरेतून कवितांबद्दल जाणून घेण्यासाठी, ’रेषेवरची अक्षरे’च्या कविता विभागासाठी ’अक्षरधारा’च्या श्री. रमेश राठिवडेकरांशी मारलेल्या या मनमोकळ्या गप्पा.



संपादक : नमस्कार, तुम्ही सर्वसाधारण किती वर्षांपासून पुस्तकवितरणाच्या व्यवसायात आहात?



श्री. राठिवडेकर : ’अक्षरधारा’ला आता २१ वर्षं होतील! या २१ वर्षांमध्ये आम्ही महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक अश्या राज्यांमध्ये, जिथे जिथे मराठी वाचक आहेत तिथे तिथे, जाण्याचा प्रयत्न केला आहे. पुस्तक प्रदर्शनांबरोबरच आता आम्ही मोबाईल व्हॅनच्या माध्यमातूनही वाचनसंस्कृती वाढवण्याचा प्रयत्न करतोय. या दिवाळीत ’अक्षरधारा’चं साडेपाचशेवं प्रदर्शन आम्ही भरवणार आहोत! हल्ली वाचन कमी झालंय असा ओरडा केला जात असला, तरी आम्हाला तो मान्य नाही. आम्ही आता एकाच वेळी दोन प्रदर्शनं भरवतो. आपण वाचकांपर्यंत पुस्तके पोचवण्यात कमी पडतोय असं माझं मत आहे. चंद्रपूरसारख्या ठिकाणी (जिथे पुस्तकांची फारशी दुकानं नाहीत) आम्ही जातो, तेव्हा लोक पुस्तकांची यादी आणि पैसे घेऊन आमची वाट बघत असतात.



हल्ली लोकांचं पुस्तकांसाठीचं वैयक्तिक बजेट वाढलेलं दिसतं. पूर्वी एखादं कुटुंब जेव्हा प्रदर्शनात यायचं, तेव्हा घरातल्या कुणीही कुठलीही पुस्तकं घेतली तरी बजेट हे शेवटी कुटुंबप्रमुखाच्या हातात असायचं. कुटुंबप्रमुख बजेटनुसार फायनल यादी पास करत असे! आता असं दिसत नाही. प्रत्येकजण आपापल्या आवडीनुसार पुस्तकं घेताना दिसतो. पूर्वी लोक वाचनालयावर अवलंबून असायचे, आता लोकांना त्यांच्या आवडीच्या लेखकांच्या पुस्तकांचा वैयक्तिक संग्रह करायचा असतो. हा फार चांगला बदल मला जाणवतो.



संपादक : कवितांबद्दल – कवितासंग्रहांबद्दल विक्रीच्या दृष्टीने – तुमचं काही खास निरीक्षण आहे का?



श्री. राठिवडेकर : आमच्या संस्थेची वाटचालच मुळी कवी कुसुमाग्रजांच्या आशीर्वादानं झालेली आहे. विंदा, सुरेश भट, ग्रेस, पाडगावकर, वसंत बापट, शांता शेळके, अरुणा ढेरे यांच्यापासून ते थेट आजच्या संदीप खरेेपर्यंत, अनेक मोठे कवी ’अक्षरधारा’शी जोडले गेलेले आहेत. मला असं जाणवतं की नव्याने कविता लिहिणारी मंडळी तितकीशी लोकप्रिय होताना दिसत नाहीत. आजही लोकांना पूर्वीचेच कवी जवळचे वाटतात. कुसुमाग्रज, पाडगावकर, विंदा यांच्या काव्यसंग्रहांना आजही तितकीच मागणी असते. संदीप खरेसारख्या काही कवींनी काव्यवाचनाचे जाहीर कार्यक्रम केले, त्यांच्या काव्यसंग्रहांना चांगली मागणी असते. पूर्वी  विंदा- पाडगावकर- बापट यांनी एकत्र काव्यवाचन करून महाराष्ट्र गाजवला होता. त्यांच्या काव्यवाचनामुळे वाचकांमध्ये कुठेतरी त्यांच्या कवितांची नोंद व्हायची. त्यामुळे त्यांच्या कवितांचा उठावही मोठा होता.



हल्लीचं, अगदी ताजं उदाहरण द्यायचं तर, बालिका ज्ञानेश्वर नावाने कविता लिहिणाऱ्या एक पोलीस कॉन्स्टेबल आहेत. नुकताच आम्ही त्यांच्या ’मॅगझिनीतून सुटणारी गोळी’ या  त्यांच्या कवितासंग्रहाच्या वाचनाचा कार्यक्रम केला, वृत्तपत्रांनी त्याची दखल घेतली आणि आता त्या पुस्तकाला उत्तम प्रतिसाद मिळतो आहे. चारोळी हा प्रकार रुजवणाऱ्या आणि कवितावाचनाचे जाहीर कार्यक्रम करणाऱ्या चंद्रशेखर गोखल्यांच्या पुस्तकाला मिळणारा प्रतिसाद आजही कमी झालेला नाही. आजही काव्यवाचनांनंतर त्यांच्या पुस्तकांच्या शेकडो प्रती विकल्या जातात.  



तर मुळात कवितासंग्रह लोकांपर्यंत पोचण्यातच कमी पडताहेत असं माझं निरीक्षण आहे.  नव्यानं लिहिणाऱ्या कवींनी कवितावाचनाचे प्रयोग केले तर वाचकांना तो कवी आपलासा वाटायला लागतो असा आमचा अनुभव आहे.



संपादक : एक वितरक म्हणून कवितासंग्रह विकले गेले तर तुमचाही फायदा होतोच, पण तरीही ’अक्षरधारा’सारख्या मोजक्याच संस्था असे काव्यवाचनासारखे कार्यक्रम करताना दिसतात. असं का?



श्री. राठिवडेकर : ’अक्षरधारा’च्या पंचविसाव्या प्रदर्शनाला शांता शेळके आल्या होत्या. त्यांनी भाषणातच सांगितलं की ’अक्षरधारा’नं नुसतं पुस्तकं न विकता, वाचकांना त्यांच्या आवडीचे लेखक, कवीदेखील भेटवावेत. इतर बऱ्याच संस्थांचा उद्देश पुस्तकविक्रीएवढाच मर्यादित राहिला; पण आम्हाला नवे वाचक तयार करण्यातही रस होता. याच भूमिकेतून मी ’बालकुमार शब्दोत्सव’, ’आम्ही वाचक उद्याचे’ असे काही प्रयोग केले होते. आमच्या अशाच एका उपक्रमातून निबंधस्पर्धा जिंकलेला एक मुलगा आता मोठा होऊन पुस्तक प्रकाशित करतोय, मला हे मोठं यश वाटतं.



संपादक : पूर्वी अभ्यासक्रमातून चांगल्या कवींची ओळख व्हायची. आता त्याची खातरी नाही. शिवाय, मुळातच भाषा शिकणारी मुलंच आता कमी झाली आहेत. तर तुम्हांला याचा काही परिणाम जाणवतो का?



श्री. राठिवडेकर : आता असं होत नाही, यामुळे वाचकात आणि कवितेमध्ये एक दरी नक्कीच निर्माण झालेली आहे. पूर्वी कवीदेखील एकमेकांना मदत करायचे. कुसुमाग्रजांनी नारायण सुर्व्यांना पुस्तक प्रकाशित करण्यात मदत केलेली होती. आता अशी सहकार्याची भावना दिसत नाही. अगदी एक कवी दुसऱ्या कवीच्या कवितादेखील वाचताना दिसत नाही. या सगळ्याचा एकूणच परिणाम नक्की होतोच.



संपादक : गेल्या काही वर्षांमध्ये तुम्ही सर्वात जास्त विकलेला कवितासंग्रह कोणता?



श्री. राठिवडेकर : कवितांच्या कार्यक्रमातून लोकांपर्यंत पोचलेल्या कवींचे काव्यसंग्रह मागणीत असतात. उदा. कवी सौमित्रचं पुस्तक ’…आणि तरीही मी’. त्या पुस्तकाला मागणी असूनही ते उपलब्धच नाही. विंदांसारख्या ज्ञानपीठ मिळालेल्या कवींची पुस्तकं आज प्रचंड मागणीत असूनही उपलब्ध नाहीत. प्रकाशकांनी याची नोंद घ्यायला पाहिजे. आत्तापर्यंत विक्रीच्या बाबतीत टॉपला राहिलेला काव्यसंग्रह म्हणजे ’विशाखा’. असाच प्रतिसाद पाडगावकरांच्या, सुरेश भटांच्या कवितासंग्रहांनादेखील असतो. नवीन लेखकांमध्ये संदीप खरेच्या पुस्तकांना चांगली मागणी असते. स्पृहा जोशीच्या ’लोपामुद्रा’चा कार्यक्रम आम्ही केला होता. त्याही पुस्तकाला उत्तम प्रतिसाद आहे. उत्तम कंटेट आणि कवीचा समाजातला वावर यावर कवितासंग्रह विकला जाणं अवलंबून आहे असं दिसतं.



संपादक : तुम्ही मागणी असूनही पुस्तकं उपलब्ध नाहीत असं म्हणालात…



श्री. राठिवडेकर : स्पृहा जोशींचं पहिलं पुस्तक किंवा दासू वैद्यांचं ’तूर्तास’ आज मागणी असूनही मिळत नाहीत. ’तूर्तास’ आणि ’माझे विद्यापीठ’ जवळजवळ गेली दोन वर्षं बाजारात उपलब्ध नाहीत. प्रकाशकांची काही कारणं असतीलच; पण त्याच्याशी वाचकांना काही देणंघेणं नसतं. काहीच नाही तर निदान छायाप्रत तरी द्या, असं त्यांचं म्हणणं असतं. मध्ये ’समग्र नारायण सुर्वे’ असा प्रयोग झाला, त्याला प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. ’समग्र-’ या कन्सेप्टला चांगली मागणी आहे. ’समग्र इंदिरा’ आत्ता आलं आहे. ’समग्र विंदा’ही यायलाच हवं.



संपादक : सत्तरच्या दशकाच्या आसपास कवितेत बरेच प्रयोग झाले. मन्या ओक, दिलीप चित्रे इत्यादी कवी गाजले. आज त्यांना मागणी असते?



श्री. राठिवडेकर : त्या पिढीतल्या आरती प्रभूंना आजही मागणी आहे. दिलीप चित्रेंच्या पुस्तकांना मागणी असते, पण पुस्तकं उपलब्ध नाहीत. हे एक कोडंच आहे. नवीन काही छापायला प्रकाशक तयार नाहीत, जे चालतं तेही द्यायला ते तयार नाहीत. त्यामुळे हल्ली लोक स्वतःच पुस्तक प्रकाशित करू बघतात.



संपादक : पण मग अशा पुस्तकांना वितरकांचा कसा प्रतिसाद असतो?



श्री. राठिवडेकर : वितरकांपर्यंत पोचण्यात लेखकांना खूप अडथळे असतात, आणि खरं म्हणजे ते त्याचं कामही नसतं. जाहिराती कुठे लावायच्या, किंमती किती ठेवायच्या, प्रकाशनाची वेळ कशी साधायची, इत्यादी व्यवसायातल्या खाचाखोचा त्याला माहीत नसतात. वितरकही अशा व्यवहाराला फारसा प्रतिसाद देत नाहीत. या सगळ्याचा मधल्यामध्ये वाचकावर मात्र खूप परिणाम होतो. आज वाचक खिशात पैसे घेऊन उभा असतो, पण त्याला पुस्तकं मिळत नाहीत. मला असं वाटतं, की निव्वळ कविता प्रकाशित करणारी एखादी प्रकाशनसंस्था आज महाराष्ट्रात असायला हवी. यामुळे आपल्याला चांगले कवीदेखील मिळतील आणि वाचकांना पुस्तकं उपलब्धही होतील.



संपादक : आजच्या काळात संतकाव्याला कशी मागणी आहे?



श्री. राठिवडेकर : बाकी कोणत्याही प्रकारांपेक्षा धार्मिक पुस्तकांना जास्त मागणी असते. आजही सर्वात जास्त प्रतिसाद ’ज्ञानेश्वरी’ आणि ’तुकारामगाथे’ला आहे. मग एकनाथांचे अभंग वगैरे…



संपादक : ज्ञानेश्वरीच्या कोणत्या विशिष्ट आवृत्तीला विशेष मागणी आहे?



श्री. राठिवडेकर : साखरे महाराजांच्या ज्ञानेश्वरीच्या आवृत्तीला, बेलसरेंच्या दासबोधाच्या आवृत्तीला, ढवळे प्रकाशनाचं एकनाथी भागवत यांना जास्त मागणी आहे. लोक या नावांनिशीच ही पुस्तकं मागतात.



संपादक : परत एकदा वर्तमानात येऊ. नवीन कवींपैकी तुम्हांला कोण आश्वासक वाटतं?



श्री. राठिवडेकर : स्पृहा जोशी, संदीप खरे, बालिका यांच्या आगामी कवितासंग्रहांबद्दल लोकांमध्ये खूप उत्सुकता आहे. काही जुन्या कवींबद्दलही हे खरं आहे. अरुणा ढेरेंचं नवीन पुस्तक आलं की आजही त्याला चांगला प्रतिसाद असतो.



संपादक : तुम्हांला एकूणच कविता या साहित्यप्रकाराच्या भविष्याबद्दल काय वाटतं?



श्री. राठिवडेकर : कविता हा फार महत्त्वाचा फॉर्म आहे, तो पुसला जाणार नाही. अनेक मोठ्या साहित्यिकांनी त्यांच्या लिखाणाची सुरुवात कवितांनी केलेली आहे. कवितेच्या आजच्या परिस्थितीला आपली सिस्टीम जबाबदार आहे. या फॉर्मला मिळणारा प्रतिसाद कदाचित कमी होईल, पण तो थांबणार नाही. थांबूही नये. ती आपली गरजच आहे.



संपादक :इतर साहित्यप्रकारांच्या तुलनेत, विक्रीच्या दृष्टीने, तुम्ही कवितेला कुठल्या स्थानावर बघता?



श्री. राठिवडेकर : विक्रीच्या दृष्टीनं, कविता पहिल्या पाचात नक्कीच येते. कथा, कादंबरी, चरित्र यांनंतर कुठेतरी कविता असते. नाटकाला आता पहिल्या पाचात स्थान नाही. कवितेचा वाचकवर्ग मात्र मोठा आहे. आजही लोक विशिष्ट कवितासंग्रह शोधत येतात किंवा नवीन काही चांगलं आलं आहे का, याची चौकशी करतात.



संपादक : आज तुमच्यामुळे कवितेबद्दलचा एक नवा पैलू समोर आला, तुमचे  ’रेषेवरची अक्षरे’तर्फे मनापासून आभार.
***
चित्रस्रोत : आंतरजालावरून साभार

Facebook Comments

2 thoughts on “तापशतानि वितरतानि : अर्थात कविता वितरकांच्या चश्म्यातून (अक्षरधारा)”

  1. >> कविता हा फार महत्त्वाचा फॉर्म आहे, तो पुसला जाणार नाही. <<

    प्रकाशकांचे हे मत म्हणून फार महत्त्त्वाचे आहे. सपांदकांचे खूप आभार!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *