सरसकट गोष्ट आणि सरसकट गोष्ट (२)

                                                                                 एखादी कल्पना स्वतःची ओळख घेऊन येते, स्वतःचा फॉर्म घेऊन येते असं नेहमीच म्हटलं जातं. ’सरसकट गोष्ट’ जेव्हा सुचली, तेव्हा तिचा फॉर्म सरसकट असणार नाही हे कुठंतरी ठाऊक होतं. पण वेळ, इच्छाशक्ती इ.च्या अभावापायी ही गोष्ट मुळात अशी लिहिली गेली. एक गंमत, प्रयोग म्हणून दोन्ही फॉर्म्स (हा + थोडासा मला अपेक्षित) पोस्ट करत आहे. कुठला जास्त आवडला नक्की कळवा.

***

॥ गोष्ट ॥
एखाद्या घटनेची सत्यता आपण अनुभवसिद्धतेवर पारखून घेतो. राजाराम इथून पुढे जे सांगणार आहे, ते कितीही अतर्क्य वाटलं, तरी त्याची गोष्ट खोटी असं - का कोण जाणे, पण - म्हणवत नाही. ही गोष्ट राजारामच्या मते भविष्यात घडलेली आहे, पण काल हा सापेक्ष असल्यानं भूत-भविष्य अश्या क्रमाला काहीच अर्थ नसतो.

॥ राजाराम ॥
आयआयएमला नंबर लागणं, तिथे टॉप करणं हे जर स्वप्नवत असेल, तर मायकीसाठी काम करणं हे पहाटेच्या स्वप्नासारखं होतं; विशफुल थिंकिंग! मायकी - माईक फर्नांडो - म्हणजे ह्युमन रिसोर्सिंग क्षेत्रातला दादा. त्याला स्वतःला ह्युमन रिसोर्सिंग या शब्दाचा तिटकारा आहे. धातू, वीज, पैसा हे रिसोर्सेस झाले; त्याच पट्टीवर माणूस कसा मोजायचा असा त्याचा रास्त सवाल. माणसाच्या शक्तीवर प्रचंड विश्वास असलेल्या या माणसाने मग ह्युमन कॅपिटल मॅनेजमेन्ट अशी नवी संज्ञा प्रचारात आणली.
आयआयएमच्या कॅम्पसमधून उचलून त्यानं मला दोन वर्षं जगभर फिरवलं. प्रत्येक देशात त्याची एमएफएचसीएम कंपनी मनुष्यबळाशी संबंधित काहीतरी काम करायची; ऑरगनायजेशन स्ट्रक्चरवर सल्ले, पगाराबाबत सल्ले, रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट, सिनिअर मॅनेजमेन्ट हायरिंग, मेन्टरिंग आणि असं बरंच काही. त्या त्या देशाची संस्कृती, कार्य-संस्कृती, तिथले उद्योग, कायदे सगळं लक्षात घेऊन मायकी कंपनी चालवायचा. खरं म्हणजे पळवायचा हा शब्द जास्त योग्य!
जग हिंडून झाल्यावर इंडिपेन्डन्ट ऑबसर्व्हर म्हणून मी भारतात परत आलो. ईओ या रोलला मायकीचा चमचा, गुप्तहेर, कळलाव्या, सुपरबॉस अशी अनेक उपनामं आहेत. जगभरातल्या मायकीच्या प्रत्येक कंपनीत एक ईओ असतो आणि तो स्वतंत्रपणे मायकीला रिपोर्ट करतो. आमचा धंदा माणसांशी संबंधित असल्यानं त्यात वैयक्तिक राग-लोभ आलेच. एक कंट्रीहेड आणि त्याच्यावर सोपवलेली मायकीची तिथली कंपनी हे वैयक्तिक राग-लोभ, ओळखी-अनोळखी कश्या मॅनेज करते हे मायकीला तटस्थपणे सांगणं हे ईओचं काम. म्हटलं तर गुळाची पोळी किंवा सोन्याची सुळी असं हे काम. आणि तेही मी घेऊन बसलोय भारतात, जिथे व्यावसायिकतेच्या पलीकडे जाऊन नातेसंबंधांना जास्त महत्त्व दिलं जातं. पण भारत म्हणजे वाढणारी बाजारपेठ; स्वस्तात काम करून देणारी तरुण, कल्पक ऊर्जा इथे भरपूर; शिवाय जगभरातलं आउटसोर्सिंग हब! भारतातलं सेंटर हे मायकीचं सर्वात मोठं सेंटर आणि मी त्याचा ईओ.
श्रोती होते, तोपर्यंत इथे सारं सुरळीत सुरू होतं. नेहमीच्या रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्टोच्या कामांशिवाय एका नव्यानंच भारतात आलेल्या मल्टिनॅशनलचं पॉलिसी बनवण्याचं मोठं काम आम्हाला मिळालं होतं, शिवाय काही सिएक्सओ हायरिंग आणि एक्जिक्युटीव्ह मेंटरिंगच्यापण असाईनमेन्ट्स मिळाल्या होत्या. आणि अचानक श्रोतींनी राजीनामा दिला. श्रोती कंट्रीहेड म्हणून यशस्वी होते, त्यांचा अनुभवही तगडा होता, पण ते स्वभावानं जरा मवाळ होते. ऑफिसात नव्यानं भरती झालेल्या पोरांनी उच्छाद मांडलाय असं तक्रारवजा सुरात एकदा ते मला बोललेही होते; पण आपल्या कंपनीची प्रत्येक रिक्रुटमेंट मायकी स्वतः करायचा. त्यामुळे कुठे बोलायची सोय नव्हती. नवीन आलेले सारे मोठे प्रोजेक्ट फसणार या माझ्या रिपोर्टनंतर मायकीनं ताबडतोब मला आणि श्रोतींना मिटींगला बोलावलं.
"काम फसणारच, मायकी," श्रोतींच्या सुरातला वैतागवाणा भाव टोकाला पोचलेला होता. "तू या वेळी निवडलेली माणसं शुद्ध गाढव आहेत. आणि गाढवांकडून काय काय अपेक्षा ठेवायच्या?"
मायकी गडगडाटी हसत म्हणाला, "गाढव नाही, श्रोती, माकडं आहेत ती माकडं! ताज्या रक्ताची, नव्या दमाची माकडं! अरे, प्रॉफीट मार्जिन वाढवायचं म्हणजे स्वस्तात मिळणारे लोक घ्यावे लागतात. म्हणून चार फुस्कट शेंगदाण्यांच्या बदल्यात मला ही माकडं मिळाली. रोजची रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट असली काम ठीक करतात हे लोक. तू स्ट्रॅटेजिक असाईनमेन्ट्स उगाच दिल्यास त्या लोकांना. तू आता थकलायस ओल्डी!" मायकीनं बोलता बोलता पाठीवर मारलेली थाप सूचक होती. श्रोतींनी पंधरा दिवसांच्या आत राजीनामा दिला. मायकीच्या शब्दातला भावार्थ कळला असं मला उगाच वाटलं; प्रॉफीट मार्जिन महत्त्वाची!
श्रोतींच्या जागी मायकीनं पिंकी सबरवालला आणलं. पिंकी हा बाप्या आहे हे त्याला प्रत्यक्ष भेटेपर्यंत कळण्याचं काहीच कारण नव्हतं! माझ्या चेहऱ्यावरचा गोंधळ त्याला अनपेक्षित नसावा. स्वतःची ओळख करून देताना तो म्हणाला, "मेरा नाम पिंकी है, क्युं की मै पिंकी हूं." त्या मिनिटाला मला तो सुमार हिंदी सिनेमातल्या व्हीलनसारखा स्वस्त वाटला.
महिन्याभरात त्यानं स्वतःला स्थिरस्थावर केलं आणि त्यानं त्याचं व्हिजन माझ्यासमोर मांडलं. "श्रोतींनी खूप गोष्टी सुरू केल्या, पण त्या तडीला नेल्या नाहीत. मला एक सेन्स ऑफ अर्जंसी निर्माण करायचीय. सुरू केलेली प्रत्येक असाईनमेन्ट वेळेत संपलीच पाहिजे यावर मी भर देणारै. थोडक्यात मला या कंपनीचं गुणसूत्र बदलायचंय! "
जुन्या बॉसला शिव्याशाप घालून सहानुभूती मिळवायची हा फार पुरातन खेळ. या गळाला मी लागणार नसतो.

॥ गोष्ट ॥
भलेही तुम्हाला अरनॉल्ड श्वॅजनायगरचं स्पेलिंग येत नसेल तरी तुम्ही त्याचा माणूस-(बनला) रोबो-(बनला) माणूस असे साय-फाय बघता. हे होऊ शकतं ही शक्यता तुम्ही नाकारत नाही. आणि जर तसं असेल तर राजारामच्या गोष्टीवर तुम्हाला विश्वास ठेवावाच लागेल.

॥ पिंकी ॥
मेरा नाम पिंकी है क्युं की मै पिंकी हूं या माझ्या हमखास विनोदावर राजाराम हसला नाही हे मी नीट लक्षात ठेवणारै. हा मनुष्य डेंजरस असू शकतो. कुणावरही विश्वास ठेवणं धंद्यात धोकादायकच. या माणसावर तर नक्कीच ठेवू शकत नाही. वायची थिअरी सांगते की, लोकांना काम करायला आवडतं, म्हणून त्यांना आवडणारं काम आणि प्रोत्साहन द्या. हे पुस्तकात बरं दिसतं. कुणी मला एव्हढाच पगार देऊन कुठल्या बीचवर विनाकाम ठेवलं, तर मला जास्त मजा येईल. माझ्यासारख्या स्ट्रॅटेजिक माणसाला कामं कसली सांगता? माझा थिअरी ऑफ एक्सवर जास्त विश्वास आहे. लोकांना काम नकोच असतं. त्यांना धमकावून, पैशाचं आमिष दाखवून काम करवून घ्यावं लागतं. प्रत्येकाचे काही पोलिटिकल, पर्सनल अजेन्डे असतात आणि त्यांना ताळ्यावर आणायला माझ्यासारखा रिंगमास्टर लागतो.
आणि इथली लोकं तर त्यांच्या टीमपलीकडे कुणाशी बोलतही नाहीत. कुठूनतरी हे चक्र भेदावं लागेल. मला या चक्रात घुसायचं असेल, तर असलेली सगळी चक्रं मोडून मला माझ्याभोवती फिरणारी चक्रं नव्यानं बनवावी लागतील.

॥ राजाराम ॥
पिंकीनं सगळ्यांचे जॉब रोटेट केलेत. पेरोलवाला सुब्बू रिक्रुटमेन्ट करतोय, मेन्टरिंगवाली दिपा बीव्हीचेक करतेय. सगळा गोंधळ माजलाय. मायकीपण शांत बसलाय. तो तसाही कंट्रीहेडच्या कामात ढवळाढवळ करत नाही. आठवड्याभरापूर्वी दीपाचा बॉस रणदिवे कंपनी सोडून गेला. त्याच्या मागोमाग कुलभूषण आणि हीना गेले. ही सगळी क्रीम होती. कंपनीत शांततापूर्ण कल्लोळ आहे. जुने जाणते जे मुळातच संयमशील होते, ते अधिकच सोशीक झालेत. आठवड्याला होणाऱ्या, व्यावसायिक, ’चॅलेन्ज मी’सारख्या बुद्धीचा कीस पाडणाऱ्या स्पर्धा बंद झाल्यात. हसत-खेळत होणाऱ्या पार्ट्या बंद झाल्यात. नवे रंगरूट मात्र पारच पिसाटलेत. श्रोती या मुलांना का वैतागले असतील हे मला आता स्पष्ट कळत होतं. त्यांना मेन्टर करायला कुणी नव्हतं. जी कामं त्यांना येत होती, ती आपापसात फिरवली गेल्यानं नव्या कामांत अफाट चुका होत होत्या. कस्टमरच्या तक्रारी बनचुकेपणाने दुर्लक्षित केल्या जात होत्या.
या साऱ्या गदारोळात मला एकच प्रश्न पडलाय. मायकी, तू कुठे आहेस?

॥पिंकी॥
मला कसलासा संशय आहे. म्हणून मी त्या नव्या पोरांच्या टोळीला संध्याकाळी उशिरापर्यंत थांबवून घेतलय. मिटिंग रूमच्या बंद दाराआड चालू असलेला त्यांचा कल्ला मला माझ्या केबिनपर्यंत ऐकू येतोय. मी आत गेलो, तेव्हा अनामिक वासानं मी बेचैन झालो. कसल्याश्या हुरहुरीनं माझ्या मानेवरचे केस उभे ठाकले. माझ्याही नकळत मी एक जोरदार आरोळी ठोकली आणि त्या पोरांच्या अंगावर धावून गेलो. तेव्हढा एक क्षण सोक्षमोक्ष करायला मोकळा होता.

॥ राजाराम ॥
मिटिंग रूमच्या आत जे सुरू होतं, ते पाहून मी आवाक झालो. खरं म्हणजे माझ्या केबिनच्या आणि मिटिंग रूमच्या मधल्या काचेच्या भिंतीला सिलिकॉनचे स्टीकर्स आहेत. पण मला बसल्या जागी नेमक्या दोन सिलिकॉनच्या पट्ट्यांमधून मिटिंग रूमच्या आतलं सारं दिसतं. पिंकीनं गळ्यात काहीतरी अडकल्यासारखा आवाज काढला आणि तो नव्या टीमच्या अंगावर धावून जातोय हे मला दिसलं होतं. पण त्यानंतरंचं दृष्य शक्यतांच्या पलीकडचं होतं.
गौरी सातव एका उडीसरशी खिडकीत चढून बसली होती, अभिराम पंख्यावर चढला होता, अहमदच्या अंगावर शिरीष चढला होता. कुणी कोपऱ्यात दबा धरून बसले होते, तर कुणी दोन पायांवर थरथरत उभे होते. काहीतरी विचित्र होतं. ढप्प असा मोठा आवाज आला. बघितलं तर पिंकी साऱ्यांकडे दात विचकत बघत होता आणि ज्या टेबलवर तो उभा होता, त्यावर त्याचं वळवळणारं शेपूट आपटून ढप्प आवाज येत होता.
पिंकी एक हुप्प्या होता! आणि बाकीची पोरं वळवळणारी बारकी माकडं, लाल, काळ्या तोंडाची माकडं...

॥गोष्ट॥
उत्क्रांती कसा प्रवास करते हे डार्विननं सांगितलं नाही. पण राजारामची क्षणार्धात खात्री पटली की, उत्क्रांती वर्तुळाकार प्रवास करते. माकडाचा माणूस झाला आणि आता माणसाचं परत माकड होतंय. जगभरातल्या संस्कृतींची मुजोरशाहीकडे वाटचाल सुरू झालीय. सर्वत्र हडेलहप्पी आणि बाहुबली हुप्प्ये छोट्या-मोठ्या टोळ्यांचं नेतृत्व करतायत. महत्त्वाकांक्षी हुप्प्ये स्वतःच्या टोळ्या काढताहेत. छोट्या टोळ्यांना मोठ्या टोळ्यांचे हुप्प्ये हडप करताहेत. टोळ्यांमधली कमजोर माकडं हुप्प्या सांगेल तसं वागताहेत. माकडं आणि हुप्प्ये एकूण जगण्याचे व्यवहार स्वस्त करताहेत.

॥पिंकी॥
तर हे एकूण खरं आहे. मायकीला बहुदा मी कोण आहे याचा अंदाज असावा आणि म्हणूनच त्यानंच निवडलेल्या माकडांना - हो, शब्दशः माकडांना - कंट्रोल करायला त्यानं मला आणलंय.

॥ राजाराम ॥
तर हे एकूण खरं आहे. माणसांसारखी माकडं समाजात सर्वत्र सर्वदूर पसरताहेत ही फक्त अफवा नाहीय. मायकीनं, द ग्रेट मायकीनं, भांडवलशाहीपुढे पाय टेकून, स्वस्तात मिळतात म्हणून माकडं भरती केलीयत आणि त्यांचा चाबूक एका हुप्प्याकडे दिलाय.

॥पिंकी॥
हे फार छान आहे. मला कुणाकडून काम करून घ्यायचंय कळल्यापासून मला नवाच हुरूप आलाय. नाही म्हणायला चारो-आठ माणसं आहेत, पण त्यांना काहीतरी दीर्घ मुदतीची कामं देऊन चूप करता येईल. बाकीच्यांना नुसतीच रूटीन कामं. रोज एकेकाला दोन-दोन तास नुसतं काम कसं करायचं भाषणं द्यावं लागतं, पण इलाज नाही.
पण परवा गौरी सातव आली. आधी ती फारशी आवडायची नाही, पण पडेल ते काम करते. रोजंचं भाषण ऐकून आता तिच्यात बरेच बदल झालेत. परवा म्हणाली की, आपण सगळे सारखेच. इथल्या माणसांना पळवून लावू. मग आपल्याला आपली ओळख लपवायची गरज नाही. सर्वत्र माकडंच माकडं, गोरी माकडं, काळी माकडं, दुबळी आणि शक्तिवान माकडं, उंच माकडं, बुटकी माकडं. मी म्हटलं की उडी मारणार, मी म्हटलं की कोलांटी मारणार, मी हस म्हटलं की हसणार, मी रूस म्हटलं की रुसणार, मी म्हणेन तस्संच काम करणार. पण मग या माकडांना माणसं करतात ती सगळी कामं येतील? तेव्हा गौरीच म्हणाली की, इच्छा असली की झालं. रिक्रुटमेन्ट करायची झाली की नावाच्या चिठ्या उचलायच्या. पगार ठरवायचा झाला की जुगारात असतं, तसं चक्र फिरवायचं. गौरीचे विचकलेले दात तिच्या बुद्धिमत्तेसारखेच चमकून गेले.

॥गोष्ट॥
पिंकीचा हडेलहप्पीपणा टोकाला गेला, तसं राजारामनं एमएफएचसीएम सोडली. त्यानं श्रोतींना तिथं चालू असलेला प्रकार सांगितला. पण त्यांचा तेव्हा त्यावर विश्वास बसला नाही. मात्र हळूहळू जगभरातून अश्याच अफवा वेगाने येताहेत. ही गोष्ट अजिबात काल्पनिक नाही. कुण्या मृत किंवा जिवंत व्यक्तीशी काही साम्य आढळण्याची दाट शक्यता राजारामनं वर्तव्वून ठेवलीच आहे. 

***

॥सरसकट गोष्ट (२)॥

एमबीए म्हणजे धर्मराजाचा रथच जणू, जमिनीला स्पर्श न करता दशांगुळे वरून चालणारा. म्हणजे असं एमबीए न झालेल्यांना वाटतं. खरं तर एमबीए झालेल्यांनाही असंच वाटतं. पण राजाराम उर्फ आरआरला असं वाटत नाही. कारण तो या गोष्टीचा बहुदा नायक आहे. तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा खूप गरिबीतून एमबीए झालाय. पण तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा गाजर हलवा, मुली का पराठा असं खात नाही, ऊठसूट मां असा टाहो फोडत तो आईला बिलगतही नाही, मात्र तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा फर्स्टक्लास फर्स्ट आलाय, तेही आयआयएमसारख्या प्रिमिअम बी-स्कूलमधून. त्याला कॅम्पसमधून उच्चकोटीची नौकरी लागूनही तो नम्र इ. आहे. असं असलं की माणसाची मूल्यं वगैरे उच्च आहेत असं म्हणण्याची पद्धत आहे. हल्ली नागरिकशास्त्रासारखं मूल्यशिक्षण वगैरे शिकवतात म्हणे आयआयएममधे. स्कोरिंगला बरं असणार.
चिकट साखरेवर घोंघावणारी माशी वरच्यावर टिपावी, तसं मायकी फर्नांडोनामक इसमाने आरआरला कॅम्पसमधे वरच्यावर उचललं. मायकी फर्नांडो नावावरून जरी गोव्याच्या किनारी फेणी रिचवणारा किडूकमिडूक माणूस वाटत असला, तरी तो जगप्रसिद्ध वगैरे असतो. जगप्रसिद्ध माणसं उधारी बाकी असल्यासारखं जगाला काहीतरी देत असतात. तसं मायकीनं माणसाला माणूस न म्हणता ह्युमन कॅपिटल असा नवीन शब्द दिलाय. ’माणसा, कधी रे होशील माणूस’ अश्या अर्थाचं हृदय पिळवटून टाकणारं गाणं/कविता/भावगीत इ. इ. जुन्या काळी होतं. त्या काळी हृदय पिळवटून टाकणारं काहीही असलं की तुफान चालायचं. उदा. पांढऱ्या साडीतली हातमशीन चालवणारी बाई, भिकाऱ्याच्या आवाजातली दुवा, तत्त्वापायी जीव देणारा मास्तर इ. इ. मग माणसाला नेहमी येतो, तसा हृदय पिळवटून घेण्याचा कंटाळा आला. फॅशन बदलली आणि माणसाचा रिसोर्स झाला. रिसोर्स म्हणजे पैसा, वेळ, धातू, दगड, माती इ. आणि आता त्यात भर ह्युमन रिसोर्सची पडली. मेंदूंच्या वळ्यांच्या पुंगळ्या ऑफिसातल्या मशिनीत घालून लोक बदाबदा काम पाडायला लागले. इतका रग्गड रिसोर्स लावल्यावर सुट्टीत शक्तिपात होणार नाही तर काय? मग मेलेल्या तोंडानं लोक भसाभसा हिंडायला, दारू प्यायला, सिनेमे पाडायला जायचे. पण रिसोर्सचा प्रश्न भविष्यात बिकट होणार हे ओळखून मायकीनं ह्युमन रिसोर्सिंगला ह्युमन कॅपिटल मॅनेजमेन्ट असा नवा तोंडावळा दिला. कॅपिटल म्हणजे भांडवल, गुंतवणूक. तर अश्या रितीनं मायकीनं आरआर नावाच्या दासात कॅपिटल गुंतवलं. काही लोक याला चुकून दास कॅपिटल असंही समजतात. पण समजांवर उपाय नाही.
मायकीच्या जगभरातल्या कंपन्यांत हिंडून आरआर परत वर्तुळाच्या सुरुवातीच्या टोकाला, भारतात आला. मायकीच्या कंपन्या मनुष्यबळाशी संबंधित काहीच्या काही कामं करायच्या; ऑरगनायजेशन स्ट्रक्चरवर सल्ले, पगाराबाबत सल्ले, रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट, सिनिअर मॅनेजमेन्ट हायरिंग, मेन्टरिंग आणि असं बरंच काही. वेगवेगळ्या विषयातले तज्ज्ञ विविध कंपन्यांना बेदम सल्ले द्यायचे आणि वर दाबून पैसेही घ्यायचे. खूप पैसे खर्च झाल्यानं समोरच्या कंपन्याही तज्ज्ञांची मतं गंभीरपणे ऐकून घ्यायच्या. असे तज्ज्ञ बऱ्याचदा डेन्जरस असतात. फक्त आणि फक्त त्यांनाच त्यांच्या विषयातलं कळतं असं त्यांना वाटतं आणि बाकी सगळं चुकीचं किंवा तुच्छ वाटत असतं. पण प्रत्यक्षात असं नसतंच, म्हणून कंपनीचा तोल सांभाळायला कंट्रीहेड नावाचा जग्लर असतो. तो त्या देशातल्या मायकीच्या कंपनीच्या भल्याबुऱ्यासाठी पूर्णतः जबाबदार असतो. पण हा धंदा पडला माणसाबद्दलचा. आपल्या भावनांचं प्रदर्शन न करणं कितीही कूल असलं, तरी खोल आत माणूस भावनाशील असतोच! खोल आत असं असलं की काहीही होऊ शकतं, जसं की श्यामची आई वाचून रडू येणं, सनी देओलचा सिनेमा बघून सिस्टीमचा राग येणं, दक्षिणेतले सिनेमे बघून उडु-उडु होणं इ. इ. तर अश्या भावनाशील माणसांसोबत काम करताना, धंदा आणि भावनांची गल्लत तर होत नाही ना हे जरा अलिप्तपणे बघणारा माणूस म्हणजे इंडिपेंन्डट ऑब्सर्वर-इओ. आरआरला भारतातल्या मायकीच्या कंपनीसाठी इओचा रोल दिला. आरआर आणि इतर इओ डायरेक्ट मायकीला रिपोर्ट करतात. इओचा रोल म्हणजे गुळाची पोळी किंवा सोन्याची सुळी. कुणी त्याला नारद म्हणतं, कुणी सुपरबॉस म्हणतं. बहुतेक वेळा इओचं कंट्रीहेडशी लव्ह-हेट असं नातं असतं. पण आरआरचं श्रोतींशी बरं होतं.
श्रोती भारताचे कंट्रीहेड होते. नेहमीची पेरोल प्रोसेसिंग, बीव्हीचेक, असली काम सोडून श्रोतींनी बरीचशी स्ट्रॅटेजिक कामंही मिळवली होती. टॉप मॅनेजमेन्ट मेंटरिंग, नव्यानंच भारतात आलेल्या एका एमएनसीला पॉलिसी फ्रेम करून देणं, इ. इ. पण संबंधित तज्ज्ञांच्या हाताखाली जी नवी मुलं आली होती, ती केवळ उच्छाद होती. ही मुलं म्हणजे देवाघरी पाठवावीत अशीच फुलं होती, असं आरआरलादेखील वाटलं. वय वर्षं बावीस असणाऱ्या या छकुल्यांना स्वतः मायकीनं रिक्रूट केलं होतं. असली कामं तो स्वतःच करायचा. मोहंजोदरो, हडप्पा यांना जशी संस्कृती होती, तशी प्रत्येक कंपनीला संस्कृती असते. एखादी कंपनी लॉन्ग टर्ममधे यशस्वी होण्यासाठी अशी संस्कृती तिथल्या माणसांत मुरणं फार आवश्यक असतं, असं मायकी म्हणायचा आणि म्हणून तो स्वतःच त्याच्या कंपनीसाठी लोक रिक्रूट करायचा. आरआर हा स्वतः एक एमबीए असल्यानं त्याला ’मन मनास उमगत नाही’ हे गाणं माहीत नव्हतं. तशीही जनरली एमबीए माणसं इंटरनॅशनल किंवा थेट शास्त्रीय वगैरेच ऐकतात. त्यांना भावगीत वगैरे व्याकूळ प्रकार आवडत नाहीत. तर आरआर स्वतः एक एमबीए असल्यानं त्याला मायकीचं मन उमजलं होतं असा त्याचा समज होता.
तर अश्या मनामनातल्या गोष्टी आरआर मायकीच्या कानाकानात पचकला. श्रोतींनी आणलेले नवे स्ट्रॅटेजिक प्रोजेक्ट्स ताज्या छकुल्यांमुळे फसतील, असला आरआरचा रिपोर्ट ऐकून मायकीनं दोघांनाही बोलावून घेतलं.
"मायकी, नवीन आलेली पोरं शुद्ध गाढव आहेत. माझे सगळे प्रोजेक्ट्स त्यामुळे रेडमधे आहेत." श्रोती.
"श्रोती, नवीन स्ट्रॅटेजिक काम करायला तुला मुरलेलीच माणसं लागतील. पण रोजची गाढवकामं करायला गाढवंच बरी!" मायकी.
"पण मायकी, ती पोरं दिवसभर ऑफीस दणाणून सोडतात. सतत फिदिफिदि दात काय विचकतात, एकमेकांच्या अंगावर धावून काय जातात. आणि काम शब्दशः उरकून टाकतात. झालं, झालं, झालं..." श्रोती टोकाला पोचले होते.
"श्रोती, त्यांच्यामुळे आपली प्रॉफिटॅबिलिटी किती वाढलीय बघा. स्ट्रॅटेजिक किंवा रोजचं बेमतलब काम, काहीही असलं तरी त्यापेक्षा कंपनीला फायदा जास्त महत्त्वाचा. आणि चार शेंगदाण्यांच्या बदल्यात आणलेली ही माकडं जर फायदा वाढवणार असतील, तर बेअर विथ देम." श्रोतींच्या पाठीवर थाप मारत मायकीनं डोळे मिचकावले, "टेक अ चिल पिल ओल्डी!"
श्रोतींनी थंडीची गोळी गिळली आणि कंपनीला रामराम ठोकला.

श्रोतींच्या जागी मायकीनं पिंकी सभरवालला आणलं.

पिंकी म्हणजे गुलाबी फूल । पिंकी म्हणजे मुलातलं मूल ।
पिंकी म्हणजे छोट्या मुलीची बाहुली । पिंकी म्हणजे छोट्या बाहुलीची मोठी साउली ।
पिंकी म्हणजे मायेचं घरटं । पिंकी म्हणजे तोकडासा स्कर्ट ।

आरआरनं पिंकीबद्दलचे सारे तर्क करून पाहिले.

पण पिंकी सभरवाल नामक सहा फुटाचा तगडा बुवा समोर येऊन उभा राहिला, तेव्हा आरआरचा चेहरा उगाच उतरला.
"मी पिंकी," पिंकीनं न लाजता मुक्तपणे स्वतःची ओळख करून दिली, "कारण माझं नाव पिंकी आहे."
आरआरला स्वस्त विनोद आवडत नाहीत. आरआर आपल्या हमखास विनोदावर हसला नाही हे पिंकीनं नीट हेरून ठेवलं. आई-बापानं जेव्हापासून हे नाव त्याला दिलंय, तेव्हापासून हा विनोद पिंकी करत आलाय. त्याचा नाईलाज असतो.
पिंकी खूप विचार करतो. त्याला उगाच स्ट्रॅटेजिक वगैरे वाटायला लागतं. तो अजून खूप विचार करतो. त्याला वाटतं, आपण अजून खूप विचार करावा, समुद्रकिनारी बसावं, खूप सारी बिअर प्यावी, अजून विचार करावा, आजूबाजूला सामुद्रिक इंग्रजी सिरिअलमधे असतात तश्या स्फूर्तिदायक तरण्या बाया असाव्यात, म्हणजे अजून विचार सुचतात. त्याला अचानक अश्लील वाटायला लागतं. ऑफिसात असं वाटणं ठीक नाही. तो विचार करणं थांबवायचा प्रयत्न करतो, पण जमत नाही.
मग पिंकी दर दोन दिवसांनी मिटिंग घ्यायचं ठरवतो. दह्याच्या विरजणात जीवाणू मिसळावा, तसा तो कंपनीत रुजायचा प्रयत्न करतो. मिटिंगमधे बोल बोल बोलतो. श्रोतींनी कश्या चुका केल्या हे रंगवून सांगतो, तो कंपनीचं डीएनए बदलणारेय हे सांगतो, स्वतःच्या दारू पिण्याबद्दल सांगतो. त्याला कुणीच काही सांगत नाही.
मिटिंगनंतर पिंकी दमून निरीक्षणं लिहायला बसतो.
निरीक्षण १) नवीन टारगट पोरं (नटापो) आपल्या विनोदावर दबकत हसत होती. त्यांना प्रोत्साहन देऊन आपल्यासोबत ठेवलं पाहिजे. जुनी-जाणती पोरं (जुजापो) आपल्याला विचारत नाहीत. त्यांना त्यांची कामं खूप चांगली येतात, पण त्यांना आपल्या सल्ल्याची गरज नाही. त्यांचे नक्कीच काही वेगळे अजेन्डे असणार. दे कॅन बिकम डेन्जरस.
निरीक्षण २) सगळ्यांनी खूप काम केली पाहिजेत. स्ट्रॅटेजिक माणसं कामं करत नाहीत. दारू प्यायली की कल्पनाविस्तार होतो. स्ट्रॅटेजिक माणसांना कल्पनांची खूप गरज असते.
निरीक्षण ३) अजू्न काय? अजून काय? हो हो हो हो.
पिंकीला खूप काही करायचं असतं, पण त्याला काय करावं हे सुचत नाही.
जुजापोंना वाटतं, पिंकीला काहीच येत नाही. पण त्यांना काय करावं हे सुचत नाही.
नटापोंना पिंकीची भिती वाटते, पण त्यांना काय करावं हे सुचत नाही.
पिंकी कधी कधी पुस्तक वाचतो. त्याला बुद्धीला चालना देणारी पुस्तकं खूप आवडतात. त्यानं खूप शोधून बिरबलाच्या चातुर्यकथा मिळवल्या. घोडा का अडला, भाकरी का करपली या प्रश्नांना बिरबलानं दिलेलं उत्तर त्याला खरपूस आवडतं. आपल्या पुराणात सर्व प्रश्नांची उत्तरं आहेत, याचा त्याला सार्थ अभिमान वाटला. त्यानं लगेच जुजापोंची कामं नटापोंमधे आणि नटापोंची कामं जुजापोंमधे फिरवली.
जुजापोंनी सवंग सिनेमा तुफान चालावा तशी तुडुंब कामं करून टाकली. पिंकीला खट्टू खट्टू व्हायला झालं.
नटापोंना वाटलं, ’आईचं पत्र हरवलं’सारखं आपलं काम कुणाच्यातरी मागं टाकून दिलं की आपल्यावरचं राज्य जाईल. पिंकीला खट्टू खट्टू व्हायला झालं.
कस्टमरांनी काम होत नसल्याचं मायकीला सांगितलं. मायकीनं काम होत नसल्याचं पिंकीला सांगितलं.
मायकीनं रोज साडेसातला पिंकीला फोन करायला सुरुवात केली. पिंकीला किंचित हार्ट ऍटॅक व्हायला सुरुवात झाली.
पण मनात पिंकी पार पिसाळला आणि नटापोत जाऊन मिसळला. श्रावणात रोज कीर्तन व्हावं, त्या श्रद्धेनं त्यानं नटापोंना रोज स्फूर्तियुक्त भाषण द्यायचं ठरवलं. नटापोंशी बोलताना त्याला अंगावर रोमांच उभे राहताहेत असं वाटायचं. कधी वाटायचं, आपल्या डोक्यावर सोनेरी मुकूट आहे, गमबूटमधे पॅन्ट खोचून कंबरेच्या तलवारीवर हात देऊन आपण झोकदार उभे आहोत आणि नटापो पायाशी उभे राहून आपला शब्द न्‌ शब्द झेलताहेत. नटापोंशी बोलताना पिंकीला आध्यात्मिक समाधान मिळायचं.
थोड्याच दिवसांत पिंकीनं आवडते आणि नावडते अश्या दोन टोळ्या बनवल्या. नावडत्यांमधे नकळत सगळे जुजापो आले. तो जुजापोंशी जुजबी बोलून फक्त काम सांगायला लागला. जुजापो सगळी पडकी काम करतात, पण जुजापोंना कधीच शाबासकी मिळत नाही. आरआर याचं निरीक्षण करतो. एमबीएच्या भाषेत याला थिअरी ऑफ एक्स म्हणतात. आवडत्या टोळीत बहुतेक सगळे नटापो असतात. पिंकी त्यांना रोज बोल बोल बोलतो. किंचित कामं देतो, तोंडदेखला दम देतो आणि पाठीवर खूप थापा देतो. आरआर याचंही निरीक्षण करतो. एमबीएच्या भाषेत याला थिअरी ऑफ वाय म्हणतात.
गर्भाचा लिंग ठरवण्यात एक्स आणि वाय क्रोमोझोमचा वाटा असतो हे आरआरला माहीत असतं. पण पिंकी म्हणतो, तसं त्यानं कंपनीचं गुणसूत्र बदलणार का हे आरआरला माहीत नसतं. पण हळूहळू कंपनीतल्या स्पर्धात्मक चर्चा, सेमिनार इ. बंद होऊन, त्या जागी वासावरून फळ ओळखा, स्पर्शावरून गडी ओळखा, उंच उडी, खीर कुणी खाल्ली-घागर बुडी, सर्वोत्कृष्ट जेवण बनवणार कोण, करवंदासाठी बनवा कोन अश्य़ा स्पर्धा सुरू झाल्या. आणि बहुतेक सगळ्या स्पर्धा नटापोंनी जिंकल्या. नटापो जिंकले की ऑफीसच्या या टोकाहून त्या टोकाला उड्या मारत क्युबिकलवरून पळत सुटायचे, कधी टारझनसारखे छाती बडवत विजय साजरा करायचे; तर कधी चक्क मानवी मनोरा करून धडाधडा पडून दाखवायचे. पिंकीला - का कोण जाणे, पण - हे जाम आवडायचं.
जुजापो आपल्या परीनं आनंदी राहण्याचा प्रयत्न करतात. आठवड्याचं ताजं पुस्तक, कलम २१३-परिशिष्ट ब, व्हेरिअबलचं पे- शाप की वरदान अश्या त्यांनी आयोजित केलेल्या दणकट विषयांवरच्या सेमिनार्सना पिंकी नाईलाजानं उपस्थित राहिला, पण त्यानं मेंदू-मैथुन या एकाच शब्दात सगळ्या सेमिनार्सचं वर्णन करून जुजापोंचं उरलं-सुरलं खच्चीकरण करून टाकलं.
जुजापो सैरावैरा कंपनी सोडू लागले.
आरआरकडं ’हमदर्द का सिंकारा’ नसतं, म्हणून तो मेन्टरिंगवाल्या रणदिवेंना किंवा लीगलच्या हीनाला किंवा ऑडीटच्या कुलभूषणला कंपनी सोडण्यापासून थांबवू शकला नाही.
आरआरला क्रमानं वाईट, सुटकारा आणि आनंद अश्या भावना झाल्या, गेलेल्या लोकांसाठी.
पिंकीला क्रमानं आनंद, सुटकारा आणि भीती अश्या भावना झाल्या, उरलेल्या स्वतःसाठी.
कस्टमरांनी मायकीला दम भरला.
मायकीनं पिंकीला हग्या दम भरला. पिंकीला हार्ट ऍटॅकची साथ आली. फोन वाजला की हार्ट ऍटॅक, मिटिंग भरली की हार्ट ऍटॅक, येतो म्हटलं की हार्ट ऍटॅक अन्‌ जातो म्हटलं की हार्ट ऍटॅक.
पिंकीला लहानपणीदेखील परीक्षा आवडलेली नसते. पण मायकीनं सांगितल्यामुळं त्याला आत्मपरीक्षण, आत्मचिंतन की कायसं करायचं असतं. पिंकी खूप विचार करतो. त्याला वाटतं, आपण अजून खूप विचार करावा. तो नटापोंनाही विचार करायला बसवतो. नक्की काय करायचं हे माहीत नसलं की पिंकीला कावरंबावरं व्हायला होतं. त्याला वाटतं, आता दिवसातला कितवातरी हार्ट ऍटॅक येणार. नटापोंना एका मिटिंग रूममधे आत्मपरीक्षण, आत्मचिंतन की कायसं करायला बसवलेलं असूनही त्यांचा दंगा सरत नाही. मग मात्र पिंकी तिरीमिरीत उठला आणि त्वेषा-द्वेषानं मिटिंग रूममधे घुसला. एक मोठी आरोळी ठोकून पिंकी नटापोंवर जवळजवळ धावूनच गेला. पिंकीचं मोठ्या स्वरातलं चिंतन ऐकून आरआरनं मिटिंग रूमच्या काचेला डोळे चिकटवले. आरआरला वाटलं, आपण मायकीच्या ऑफिसात नाही, तर एटूंच्या राज्यातच आलोय; टिंग म्हणताच जाते खाली, टुंग म्हणताच येते वर. पिंकीच्या मानेवरचे केस उभे राहिले होते आणि दात विचकून तो साऱ्यांकडे पाहत होता. आतलं दृष्य शक्यतांच्या पलीकडचं होतं. गौरी सातव एका उडीसरशी खिडकीत चढून बसली होती, अभिराम पंख्यावर चढला होता, अहमदच्या अंगावर शिरीष चढला होता, कुणी कोपऱ्यात दबा धरून बसले होते, तर कुणी दोन पायांवर थरथरत उभे होते. सारं काहीतरी विचित्र होतं. ढप्प असा मोठा आवाज आला. आर आरनं बघितलं, तर पिंकी ज्या टेबलवर उभा होता, त्यावर त्याचं वळवळणारं शेपूट आपटून ढप्प आवाज येतो होता. पिंकी एक हुप्प्या होता! आणि बाकीची नटापो वळवळणारी बारकी माकडं, लाल, काळ्या तोंडाची माकडं...
पिंकीला त्या क्षणी आत्मज्ञान प्राप्त झालं. ’ओळखा पाहू, मी कोण’ असं कोडं नुसतं दुसरीच्या पुस्तकात नसतं, तर ते जीवनाचं भागधेय असतं वगैरे वगैरे. माझिया जातीचे मिळो मज कोणी वगैरे वगैरे. साथी हात बढाना वगैरे वगैरे.
आरआरचा यावर विश्वासच बसला नाही; एमबीएमधे शिकवलं नाही असंही काही होतं तर! माणसांची वेगानं माकडं होताहेत अशी अफवा त्यानं ऐकली होती. पण अफवा पसरवणं आणि त्यांवर विश्वास ठेवणं हा कायद्यानं गुन्हा असल्यानं आरआरनं हे कधी मानलंच नव्हतं. अर्थात त्याला वेगानं वाढणारी हडेलहप्पी, छोट्या-मोठ्या टोळ्यांनी राज्य करणारे बाहुबली आणि एकूणच स्वस्त होत चाललेले जगण्याचे अभिरुचिहीन व्यवहार दिसत होते; पण डार्विनआजोबांनी सांगितलेल्या उत्क्रांतीचा प्रवास उलट दिशेनेही होऊ शकतो हे त्याच्यासाठी नवलच होतं.
पिंकीला जगण्याचं नवं भान मिळाल्यापासून त्याचा आत्मविश्वास डब्बल झालेला असतो. त्याला वाटलं, उरलेसुरले जुजापो पळवून लावले की माकडांचंच राज्य. मग ही नवी ओळख लपवावीही लागणार नाही. सर्वत्र माकडंच माकडं, गोरी माकडं, काळी माकडं, दुबळी आणि शक्तिवान माकडं, उंच माकडं, बुटकी माकडं. मी म्हटलं की उडी मारणार, मी म्हटलं की कोलांटी मारणार, मी हस म्हटलं की हसणार, मी रूस म्हटलं की रुसणार, मी म्हणेन तस्संच काम करणार. पण मग या माकडांना जुजपो करतात ती सगळी कामं येतील?
गौरी सातवनं त्याला मार्ग दाखवला. रिक्रुटमेन्ट करायची झाली की नावांच्या चिठ्या उचलायच्या, पगार ठरवायचा झाला की जुगारात असतं, तसं चक्र फिरवायचं, इ. इ. खरं म्हणजे गौरी सातव त्याच्या जबड्याची व्यायामशाळा होती. गौरी सातव! गौरी सातव माकडीण! अनाकर्षक, भावाच्या असाव्यात अश्या बेढब जीन्स घालून, पायात आवाज करणारे पैंजण आणि कानात लोंबणारे डूल घालून ऑफिसात यायची. पण आता हे सगळं किती निरर्थक आहे हे पिंकीला तीव्रतेनं जाणवलं. पिंकीच्या कानात गौरी सातव बोल बोल बोलली. माकडांना कामं येत नसली म्हणून काय झालं, त्यांच्याकडे दांडगी इच्छाशक्ती होती. कुठल्याशा पुस्तकात पिंकीनंही इच्छा तेथे मार्ग असा सुविचार वाचलेला असतो. आपल्यालाही काही सुचलं याचा त्याला निवडक आनंद होतो. दीड तासानं गौरी सातव पिंकीच्या केबिनबाहेर पडली, तेव्हा दोघांच्याही चेहऱ्यावर अपूर्व समाधान होतं. 

- संवेद

http://samvedg.blogspot.in/2012/03/blog-post.html
http://samvedg.blogspot.in/2012/03/blog-post_03.html
Post a Comment