Posts

Showing posts from November, 2012

जिस तरह सूखे हुए फूल किताबों में मिलें

’रेषेवरची अक्षरे’च्या मागल्या अंकाच्या संपादकीय प्रस्तावनेत आम्ही तसा बराच थयथयाट केला होता आणि तरीही आम्ही (अंमळ भाबडेपणाने) नवीन वाटा शोधत राहण्याचा आमचा उत्साह अद्याप टिकून असल्याचं लिहिलं होतं. त्याचबरोबर तो तसा किती दिवस टिकून राहील याबद्दल जरा शंका व्यक्त केली होती. पण आमचा उत्साह पुरेसा भाबडा आहे हा साक्षात्कार नोंदवण्याची वेळ बहुदा आली आहे. आपण लिहीत नाही आता जुन्या वेगाने, उत्साहाने वगैरे. आधीच मराठीतून लिहिल्या जाणार्‍या ब्लॉगवर हाताळले जाणारे विषय मर्यादित. त्यात ’रेषेवरची अक्षरे’ची चौकट त्याहूनही बंदिस्त. जे ललित साहित्याच्या चौकटीत बसेल, असं ब्लॉगवर लिहिलं गेलेल्यातलं उत्तम काही वेचून समोर ठेवणं इतकंच आमचं मूळ उद्दिष्ट. त्यामुळे ’रेषेवरची अक्षरे’च्या साच्यात मराठी ब्लॉग ओतले की, तेच ते नि तेच ते होत जाण्याचा एक धोका होता. दुर्दैवानं तो यंदा खरा ठरल्याचं जाणवत गेलं. तेच ते विषय, संकुचित विश्व, मर्यादित आवाका यांमुळे मराठी ब्लॉगांवरचं ललित लेखन ठरीव, घोटीव आणि निर्जीव होत गेलं. ही शक्यता ’रेषेवरची अक्षरे’ सुरू करताना माहीत नव्हती का? अर्थात होती. पण तरीही ’करून तर पाहू’ म्…

जिस तरह सूखे हुए फूल किताबों में मिलें

’रेषेवरची अक्षरे’च्या मागल्या अंकाच्या संपादकीय प्रस्तावनेत आम्ही तसा बराच थयथयाट केला होता आणि तरीही आम्ही (अंमळ भाबडेपणाने) नवीन वाटा शोधत राहण्याचा आमचा उत्साह अद्याप टिकून असल्याचं लिहिलं होतं. त्याचबरोबर तो तसा किती दिवस टिकून राहील याबद्दल जरा शंका व्यक्त केली होती. पण आमचा उत्साह पुरेसा भाबडा आहे हा साक्षात्कार नोंदवण्याची वेळ बहुदा आली आहे. आपण लिहीत नाही आता जुन्या वेगाने, उत्साहाने वगैरे. आधीच मराठीतून लिहिल्या जाणार्‍या ब्लॉगवर हाताळले जाणारे विषय मर्यादित. त्यात ’रेषेवरची अक्षरे’ची चौकट त्याहूनही बंदिस्त. जे ललित साहित्याच्या चौकटीत बसेल, असं ब्लॉगवर लिहिलं गेलेल्यातलं उत्तम काही वेचून समोर ठेवणं इतकंच आमचं मूळ उद्दिष्ट. त्यामुळे ’रेषेवरची अक्षरे’च्या साच्यात मराठी ब्लॉग ओतले की, तेच ते नि तेच ते होत जाण्याचा एक धोका होता. दुर्दैवानं तो यंदा खरा ठरल्याचं जाणवत गेलं. तेच ते विषय, संकुचित विश्व, मर्यादित आवाका यांमुळे मराठी ब्लॉगांवरचं ललित लेखन ठरीव, घोटीव आणि निर्जीव होत गेलं. ही शक्यता ’रेषेवरची अक्षरे’ सुरू करताना माहीत नव्हती का? अर्थात होती. पण तरीही ’करून तर पाहू’ म्…

हातवार्‍यांमधून बोलणारी मुलगी

हातवार्‍यांमधून बोलते मुलगी डोळ्यांवर तिचा सगळा विश्वास जे दिसतं तेच असतं तिला कळत नाही न दिसणारं-अमूर्त डिक्शनरीत शोधते संस्कृतीचा अर्थ सांगते दाखव संस्कृती. कशी असते? जसं हात जोडले की देव मनगटावर बोट फिरवलं की घड्याळ, वेळ प्रत्येक गोष्ट बांधते हातवार्‍यांमध्ये संस्कृती दाखवताना माझी फाटते हातवारे करते. भरभर करते हात शब्द हात ओठ हात जीभ हात दात हात स्वर हात आवाज बोटा-हातांवर नाचते मराठी इंग्रजी ५ वर्षांची असताना ताप आला खूप त्यानंतर ऐकू येत नाही बोलता येत नाही आधी येत होतं चेहरा होतो छोटासा वाटतो व्हॅन गॉच्या सनफ्लॉवर्ससारखा हातवारेच बोलतात हातवारेच सांगतात सुखदु:ख. - प्रणव सखदेवhttp://mazemuktchintan.blogspot.in/2011/10/blog-post.html

एका (सरकारी) पावसाळ्याचा जमाखर्च

पाहता पाहता एक वर्ष झालं. वर काही महिनेही उलटून गेले असतील. तसं पाहिलं तर एक वर्ष हा फार मोठा कालावधी नाही. त्यातही माझ्यासारख्याच्या आयुष्यात तर एक वर्ष गेलं काय, किंवा शंभर वर्षं गेली काय, विशेष फरक काय पडणार? शरीर आणि मनावर ठसे उमटवण्यापलीकडे काळ विशेष काय करणार माझ्या आयुष्यात? मग हे लिहायचा अट्टाहास तरी कशाला? रिकाम्या मनाला रिझवण्यापलीकडे काय उपयोग आहे याचा? एका वर्षापूर्वी मी घर सोडून माझ्या पोटामागे जाताना एक पोस्ट लिहून गेलो होतो. त्या वेळी मनात जमा झालेलं सारं ओकून टाकायचं एवढाच लिहायचा उद्देश होता. आत्ताचाही उद्देश काही फार निराळा नाही. हे एका अर्थी स्वगत आहे, एका अर्थी प्रकट आहे. बाकी स्वत:बद्दल लिहायचं (आणि स्वत:बद्दल लिहीतच राहायचं) ही काही फार चांगली गोष्ट नाही, पण दुसरं भांडवल आहे काय माझ्यापाशी? जी.एं. नी कुठेतरी लिहिलंय की, लिहिणा-याचं आयुष्य त्याच्या लेखनात शोषलं जातं. मी काही लेखक नाही, पण एकंदरीत आपल्याच आयुष्याकडे पाहत राहायचं, आपल्याच मनाचे टवके आपणच उडवत राहायचे असा हा सारा खेळ आहे. कागदावर किंवा स्क्रीनवर मांडलेले हे तुकडे कोणीतरी पाहतं इतकंच, पण त्याने तरी …

आवंढा

मेच्या पहिल्या आठवड्यातला शुक्रवार. भडभुंज्यांच्या कढईत तापवल्यासारख्या गरम मातीतून सायकल मारत घरी आलो. माणसं सगळी घरांच्या सावलीत गुमान पडलेली. गल्लीतली कुत्रीसुद्धा हातपंपाच्या आजूबाजूला गारवा शोधत वीतभर जिभा काढून धपापत बसलेली. अधूनमधून छोट्याशा झुळकींचे भोवरे धुळीची चादर विस्कटत असले, तरी त्यात हवेपेक्षा उन्हाच्या झळाच जाणवत होत्या. पाठीला घामाने शर्ट चिकटलेला असला आणि उन्हाने चेहरा रापला असला, तरी मला आतून गार-गार वाटत होतं. इंजिनिअरिंगची शेवटची परीक्षा संपली होती आणि चांगली गेली होती. सराईतपणे उघड्या फाटकातून सायकल सर्रकन आत नेली आणि तसाच मागच्या मागे उतरून अलगद भिंतीला जाऊन टेकू दिली. धडधडत व्हरांड्यात जाऊन आईला हाक मारणार तोच भानावर आलो आणि मग आवाज न करता हलक्या पावलांनी घरात शिरलो. घरात शांतता होती आणि आतल्या अंधाराला डोळे सरावायला थोडा वेळ लागला. हळूहळू दबक्या पावलांनी पुढच्या खोलीतून मधल्या खोलीत गेलो. आई अपेक्षेप्रमाणे जराशी पडली होती आणि तिचा डोळा लागला होता. तिची झोपमोड न होऊ देता तिथून स्वयंपाकघरात आणि तिथून मागच्या दारात आलो. दाराशेजारच्या नळावर बसलेल्या दोन चिमण्या म…

मी लेखक असते...

मी लेखक असते तेव्हा, नाकारत असते मी भाग होणं, कोणत्याही समूहाचा वगैरे... रचनेच्या नावाखाली नियमांत बांधून, आत्मा मारून टाकलेल्या प्राणिमात्रांपेक्षा, माझ्या कल्पनेतले स्वैर, मुक्त आणि उत्फुल्ल जीव, खुणावत असतात मला... मी लेखक असते तेव्हा, मला गरज नसते ईश्वराच्या कृपेची वगैरे... कारण मी स्वतःच ईश्वर असते मी निर्माण केलेल्या जगाची. त्याच्या निर्मितीपेक्षा कितीतरी सरस निर्मिती करून, मी स्वतःला कधीच सिद्ध केलेलं असतं माझ्या नजरेत... मी लेखक असते तेव्हा, मला भासत नाही उणीव कोणत्याच नात्यांची वगैरे... या जगातल्या आपमतलबी आणि फायद्या-तोट्यांची गणितं मांडणार्‍या नात्यांपेक्षा, माझ्या लेखणीतून फुलणारी, कितीतरी सुंदर, निखळ आणि नितळ नाती जगत असते मी, प्रत्येक क्षणी प्रत्येक रूपात... पण मी लेखक नसते तेव्हा, कोसळत जातात माझ्यावर या जगात व्यतीत केलेले क्षण. कोसळत जाते मग मीच स्वतःमधून... गुडघे टेकून हताशपणे, गदगदत राहते एका आशेची वाट बघत... ईश्वराला मीच नाकारलेलं असतं, त्यामुळे बंद असते वाट त्याच्याकडे जायची. बाहेरचं जग आणि नाती आता भुलवू शकत नाहीत मला. त्यांच्याकडे जाणं शक्य असूनही पाठ फिरवते म…

सुव्हनियर

Only antidote to mental suffering is physical pain. *** सुई तिला कच्चकन टुपली. कळ मस्तकात गेली, तशी कोणी टिपेचा आवाज लावावा आणि गोंगाट शांत व्हावा तसं डोक्यात सगळं शांत झालं. स्प्रिंगबोर्डवरून पाण्यात सूर मारला की पाण्याआत कसं निर्वात वाटतं, तसं. आणि कुरणावर ढगांची सावली पसरत यावी तसं होत गेलं... फक्त वेदना नकोच आहे तिला, वेदनेला भाषा हवीये. सुईला आता हळूहळू लय सापडतेय. सुई वेगवेगळ्या कोनातून फिरतेय, फिरत राहतेय. आडवी, उभी, वर्तुळाकार. शरीरावर तिची लिपी कोरत, गिरवत राहतेय. ही एक नवीनच भाषा आहे. यातली वाक्यं वेगळी आहेत, हिचा सिंटॅक्सही वेगळा आहे. तिने डोळे मिटून काळ्याकभिन्न अंधारामधल्या दूरवरच्या लालबुंद ठिपक्याकडे नजर लावली. वेदनेच्या पायर्‍या चढत तिला तिथे जायचंय. चाळीसेक असतील. वेदना आत चिरकली. तिचे प्रतिध्वनी शरीरभर उमटले. पाण्यात पडलेल्या शाईच्या थेंबासारखी ती शरीरात विरघळत राहिली, भिनत राहिली. आता कुठल्या आठवणी नाहीत, दुखरे विचार नाहीत, घसा दाटून येत नाहीये. आता शरीरात लख्ख वेदनेचा वास आहे. ती त्या वेदनेला आजमावतेय. वेदनेच्या लाटा मेंदूला थडकल्या की सातव्या लाटेबरोबर आता…

शनिवार पेठ

पुण्याबाहेरून येऊन पुण्यात घर शोधण्याची वाईट वेळ अनेकांवर दैवदुर्विलासाने येते. त्यांतलेच आम्ही एक. शिक्षण संपल्यानंतर पुढच्या जीवनक्रमणासाठी पुण्यनगरीत येणे क्रमप्राप्त होते! तत्प्रमाणे आम्ही पुण्यात पाऊल टाकले. पण पुण्यात आल्यावर राहायचे कुठे हा मोठा प्रश्न होता. हा प्रश्न जरी अभियांत्रिकीच्या सिनिअर मित्रांनी तात्पुरता सोडवला असला, तरी स्वत:ची व्यवस्था करणे भाग होते. काही मित्रांना मूळ पुण्यात राहायचे होते (ज्याचे त्याचे नशीब असते, दुसरे काय!). मलाही ज्ञानप्रबोधिनीच्या जवळपास राहायचे होते, पण ’सदाशिव-पेठ’वाले काही पाड लागू देत नव्हते. घर शोधणे हे आमचे प्रथम कर्तव्य बनले होते. ’सकाळ’मधल्या छोट्या जाहिराती धुंडाळणे, ब-या वाटतील तेवढ्या जाहिराती मार्क करणे आणि संध्याकाळी प्रत्यक्ष जागा पाहायला जाणे हा आमचा नित्यक्रम बनला. बरेच दिवस मनासारखी जागा मिळत नव्हती. एके दिवशी राव्हल्या एक जाहिरात नाचवत आमच्याकडे आला. एरव्ही घर पाहायला जायचं म्हटलं की अजगरासारखा पडून राहणारा राव्हल्या एवढा इंटरेस्ट घेतोय म्हणजे जागा चांगलीच असणार असं मला वाटलं. ’पे. कालीन वाड्यात हवेशीर ३०० चौ फुटांची प्रशस्…

सुव्हनियर

Only antidote to mental suffering is physical pain. *** सुई तिला कच्चकन टुपली. कळ मस्तकात गेली, तशी कोणी टिपेचा आवाज लावावा आणि गोंगाट शांत व्हावा तसं डोक्यात सगळं शांत झालं. स्प्रिंगबोर्डवरून पाण्यात सूर मारला की पाण्याआत कसं निर्वात वाटतं, तसं. आणि कुरणावर ढगांची सावली पसरत यावी तसं होत गेलं... फक्त वेदना नकोच आहे तिला, वेदनेला भाषा हवीये. सुईला आता हळूहळू लय सापडतेय. सुई वेगवेगळ्या कोनातून फिरतेय, फिरत राहतेय. आडवी, उभी, वर्तुळाकार. शरीरावर तिची लिपी कोरत, गिरवत राहतेय. ही एक नवीनच भाषा आहे. यातली वाक्यं वेगळी आहेत, हिचा सिंटॅक्सही वेगळा आहे. तिने डोळे मिटून काळ्याकभिन्न अंधारामधल्या दूरवरच्या लालबुंद ठिपक्याकडे नजर लावली. वेदनेच्या पायर्‍या चढत तिला तिथे जायचंय. चाळीसेक असतील. वेदना आत चिरकली. तिचे प्रतिध्वनी शरीरभर उमटले. पाण्यात पडलेल्या शाईच्या थेंबासारखी ती शरीरात विरघळत राहिली, भिनत राहिली. आता कुठल्या आठवणी नाहीत, दुखरे विचार नाहीत, घसा दाटून येत नाहीये. आता शरीरात लख्ख वेदनेचा वास आहे. ती त्या वेदनेला आजमावतेय. वेदनेच्या लाटा मेंदूला थडकल्या की सातव्या लाटेबरोबर आता…

कलेचा प्रवास आणि मूल्यमापन

नुकताच टाइम मासिकातील एक लेख वाचनात आला. 'द ग्रेट गॅट्सबी' ही एफ. स्कॉट फिट्झजेराल्ड याची कादंबरी विसाव्या शतकातील एक महत्त्वाची कलाकृती मानली जाते. मुराकामीसारख्या लेखकाने 'माझ्या आयुष्यातील सर्वांत महत्त्वाचे पुस्तक' या शब्दांत हिचा गौरव केला आहे. अनेक अभ्यासक्रमांना हे पुस्तक लावून विद्यार्थ्यांचे शिव्याशापही घेतले गेले आहेत. पण ’गुडरीड्स’ या सायटीवर तब्बल २९,००० लोकांनी या कादंबरीला भिकार, टुकार, कंटाळवाणी अशी शेलकी विशेषणे देऊन आपली नावड व्यक्त केली. एकीने पुस्तक कचर्‍याच्या पेटीत टाकून त्याचा फोटो प्रतिक्रिया म्हणून लावला. तसं बघायला गेलं, तर यात फारसं काही आश्चर्यकारक नाही. कोणत्याही कलाकृतीला श्रेष्ठ म्हणणारे जितके असतात, तितकेच तिला नाकारणारेही असतात. मात्र या नेहेमी घडणार्‍या घटनेतून काही रोचक प्रश्न समोर येतात. कलेचा उगम माणसाच्या नैसर्गिक प्रेरणांमधून झाला असावा. फ्रान्सच्या शोवे इथल्या गुहांच्या भिंतींवरची अंदाजे ३०,००० वर्षे जुनी चित्रे माणसाच्या कलेचा पहिला पुरावा मानली जातात. (नुकतीच…

सरसकट गोष्ट आणि सरसकट गोष्ट (२)

एखादी कल्पना स्वतःची ओळख घेऊन येते, स्वतःचा फॉर्म घेऊन येते असं नेहमीच म्हटलं जातं. ’सरसकट गोष्ट’ जेव्हा सुचली, तेव्हा तिचा फॉर्म सरसकट असणार नाही हे कुठंतरी ठाऊक होतं. पण वेळ, इच्छाशक्ती इ.च्या अभावापायी ही गोष्ट मुळात अशी लिहिली गेली. एक गंमत, प्रयोग म्हणून दोन्ही फॉर्म्स (हा + थोडासा मला अपेक्षित) पोस्ट करत आहे. कुठला जास्त आवडला नक्की कळवा. *** ॥ गोष्ट ॥ एखाद्या घटनेची सत्यता आपण अनुभवसिद्धतेवर पारखून घेतो. राजाराम इथून पुढे जे सांगणार आहे, ते कितीही अतर्क्य वाटलं, तरी त्याची गोष्ट खोटी असं - का कोण जाणे, पण - म्हणवत नाही. ही गोष्ट राजारामच्या मते भविष्यात घडलेली आहे, पण काल हा सापेक्ष असल्यानं भूत-भविष्य अश्या क्रमाला काहीच अर्थ नसतो. ॥ राजाराम ॥ आयआयएमला नंबर लागणं, तिथे टॉप करणं हे जर स्वप्नवत असेल, तर मायकीसाठी काम करणं हे पहाटेच्या स्वप्नासारखं होतं; विशफुल थिंकिंग! मायकी - माईक फर्नांडो - म्हणजे ह्युमन रिसोर्सिंग क्षेत्रातला दादा. त्याला स्वतःला ह्युमन रिसोर्सिंग या शब्दाचा तिटकारा आहे. धातू,…