फिर पुकारो मुझें... फिर मेरा नाम लो...

दोन आठवड्यांपूर्वी मी पेडर रोडवरच्या रशियन कॉन्स्युलेटजवळ असलेल्या कॉलेज लेनमधे गेले होते. काहीशी अचानक.

आणि काल न राहवून पुन्हा गेले.
मुद्दाम.

रशियन कॉन्स्युलेटबाहेरच्या बसस्टॉपला अगदी लागूनच ती लेन आहे. पेडर रोडवरच्या वर्दळीपासून आणि एकदंरीतच झगमगाटापासून ती अख्खी गल्ली इतकी अलिप्त कशी राहू शकलीय याचं आश्चर्य वाटण्याइतकी नि:स्तब्धता तिथे भर दिवसाही असते. गल्ली निरुंद आहे. दोन्ही बाजूंना जुनी, विस्तारलेल्या - वेड्यावाकड्या खोडांची, तर काही नंतर सुशोभीकरणासाठी मुद्दाम लावलेली सुबक गुळगुळीत झाडं आहेत. गल्लीत शिरून पायी चालताना खाली सोफिया कॉलेजपर्यंत गेलेल्या कोप-यावरून वळलेल्या रस्त्यावरची दाट शांतता लोटालोटाने वर सरकत थेट तुमच्यापर्यंत येऊन पोचत राहते.

तुझ्या लक्षात राहील अशी फेअरवेल पार्टी देतो तुला, असं ऑफ़िसमधल्या जुन्या मित्राने मला त्या दोन आठवड्यांपूर्वी कधीतरी कबूल केलेलं. मी (एकदाची) चालले, अशा खुशीत तो जरा जास्तच होता बहुधा. त्यामुळे नुसतं ’नेतो’ इतकंच म्हणून तो थांबला नव्हता, तर आदल्याच दिवशी इतर सगळ्यांची मिळून JBTBमधे जोरदार पार्टी झाल्यावरही दुस-या दिवशी लक्षात ठेवून ऑफीसमधून स्वत:च्या गाडीत घालून मला घेऊन गेला. ’कधी नव्हे ते त्याच्याकडून पार्टी मिळतेय’च्या खुशीत मीसुद्धा कुठे वगैरेच्या भानगडीत पडले नव्हते.

गाडी पेडर रोडवरून कॉन्स्युलेटच्या त्या टिपिकल फॉर्मिडेबल पांढ-या रंगाच्या आणि काळ्या भक्कम लोखंडी गेटच्या इमारतीसमोर आली आणि मी बोलत असलेलं वाक्य अर्धवट टाकत खिडकीतून बाहेर डोकावत तिकडे पाहायला लागले. खूप वर्षांनी मुंबईत येऊन असं सलग राहताना मला आता उगीचच कोणत्यातरी कोप-यावर, वळणावर, नाहीतर इमारतींच्या कुंपणांवर विखरून पडलेले आधीच्या वर्षांचे तुकडे गोळा करत राहण्याचा नादच जडल्यासारखं झालंय.
त्या काहीशा कुरूप चौकोनी इमारतीमधे नक्की कोणता तुकडा आता अडकून राहिलाय हे तपासायची संधीच न देता झपाट्याने राईट घेत ’माझ्या लक्षात राहील’ अशा त्या जागेवर मित्राने पोचवूनही टाकलं.
पोचल्यावर उतरताना समोर पाहिलं आणि निरवतेच्या लोटामागोमाग एक मोठाच देजाव्हूचा लोट गल्लीच्या दुस-या टोकापासून थेट माझ्यापर्यंत वर चढत आला.
आणि समोरच ते अजस्र, पुरातन, सरळसोट पारंब्यांची तोरणं हवेत झुलवणारं, वडाचं झाड होतं. त्याच्या काळसर हिरव्या पानांमधून खाली पाझरणारी ती गडद शांतता!
त्या लेनची ओळख जागवणारा हा एक मोठाच आठवणीचा तुकडा तर मनात जसाच्या तसा होता. होता खरा, पण तो नुसताच अधांतरी तरंगत असणारा. समोरच्या लटकत्या पारंब्यांसारखा.
मागचे-पुढचे काहीच संदर्भ त्या तुकड्याला चिकटून राहिलेले नव्हते.

"माहीतेय रे मला ही जागा. आलेय मी इथे आधी," न राहवून मित्राला म्हटलं.
"शक्यच नाही.” त्याचा इगो दुखावला बहुतेक. मुंबईत जन्मलेल्या माझ्याबद्दल त्याला बहुतेक जरा असूयाच होती आणि ती तो अशी, आता मी इथे नसतानाच्या काळात मुंबई त्याने किती अंतर्बाह्य जाणून घेतलीय, माझ्यापेक्षाही जास्त हे दाखवायची एकही संधी न सोडता, मधेच व्यक्त करत राहायचा.
"आलीही असशील या गल्लीत आधी कदाचित तू," तो नाईलाजाने म्हणाला, "पण इथे नाहीच. हल्लीच झालयं हे. तू तिकडे असताना."

शक्य आहे. नव्हे, तो म्हणत होता ते अगदी खरं होतं. अंडर द बेन्यान ट्री अशी पाटी लिहिलेलं ते ओपन इटालियन स्टाईल रेस्टॉरण्ट मी पहिल्यांदाच पाहत होते. सुरेख होतं. तासनतास निवांत घालवत बसून राहावं असं शांत. मुंबईत तर अशी फारच कमी ठिकाणं सापडतात. त्यामुळे अप्रूपाचंसुद्धा. अगदी पूर्वीच्या पृथ्वी कॅफेची आठवण यावी तसा थोडाफार ऍम्बियन्स.

पिझ्झा स्लाईस आणि कोकसाठी येऊन गेलेली कॉलेजातली काही मुलं-मुली सोडली, तर त्या दुपारी तिथे अजिबात वर्दळ नव्हती. वडाच्या झाडाखाली टाकलेली दगडी बाकं, स्वच्छ बांधून काढलेली फरसबंद जमीन आणि अप्रतिम मेनू.
त्या दुपारचं तिथलं लंच बराच काळ लक्षात राहण्यासारखंच होतं यात काहीच शंका नाही. जेवण झाल्यावरही हातात वॉटरमेलन मिन्ट कूलिंग घेऊन आम्ही तिथे उगीचच रेंगाळलो. एक टीन एजर मुलगा कसलंतरी कंट्री म्युझिक गिटारवर वाजवत आजूबाजूला वावरत होता. रेस्टॉरन्टवाल्याचं आणि त्याचं कॉन्ट्रॅक्ट असावं. मित्र त्याला हिंदी गाणी येतात का वाजवता असं विचारत होता. त्याने जरासं चाचपडत एक वाजवायला सुरुवात केली. मित्राने शिट्टीवर ताल धरला.
"कोणतं रे?"
"ओळख की तूच. सोप्पं आहे." तो काहीच क्लू न देता म्हणाला. जुनं होतं. अगदी ओळखीचं होतं. पण शब्दच आठवेनात. मला आज सारखंच असं ’ओळखीच वाटतंय, पण ओळखू येत नाही’चं फीलिंग कां येतंय या विचाराने आता चांगलंच अस्वस्थ वाटायला लागलेलं.
"तू बस ऐकत. मी जरा गल्लीच्या टोकापर्यंत चक्कर मारून येते," शेवटी मी न राहवून म्हटलं.
मला माझ्या देजाव्हूचा थांग लावल्याशिवाय चैन पडेना.

पिन्स ऍन्ड कोम्ब्ज ग्रो अलॉन्ग ऑन धिस रोड ऍन्ड सो डू फ्यू ब्राऊन स्ट्रॉ हॅट्स... ज्योचे उतारावरून वेगाने धावताना सुटून पडलेले केसांमधले आकडे, पिना गोळा करून आणताना टेडी गमतीने म्हणाला होता, तश्या मलाही मिळतील काही तशाच वस्तू - जुन्या, इथे सांडून गेलेल्या - असा काहीतरी मजेदार विचार तो समोरचा उतार बघताना मनात डोकावला आणि हसू आलं.

"अगं, काही नाहीये पुढे. कॉलेज आणि मग स्टर्लिंग अपार्टमेन्ट. आणि मग सगळाच ट्रॅफीक. जाताना तिथूनच जाऊयात हवं तर." मित्र.
पण मी उठलेच.
दुपार उलटून बराच वेळ झाला होता. नोव्हेंबरची अखेर होती. दिवस संपणारच होता अजून काही वेळानी. वडाच्या त्या प्रचंड गर्द विस्तारातून वरचं आकाश काही दिसत नव्हतं.
नसेना का. तसंही माझ्या ’आठवतंय, पण आठवत नाही’चे कोणतेच तुकडे त्या आकाशात वर लटकत असण्याची शक्यता शून्य असं म्हणत, पण तरी वरतीच बघत, मी काही पावलं पुढे गेले. वडाची लाल फळं खायला आलेली बरीचशी पाखरं इथे-तिथे दिसत होती त्या वरच्या फांद्यांवरून उडताना. त्यांच्यावर नजर ठेवत.
इतर काही नाही, तर निदान यांची नावं तरी ओळखता येताहेत का बघू असाही एक विचार मनात. पीजीला ऍडमिशन घ्यायच्या आधीच्या एका वीकेन्डला कर्नाळ्याला शेवटचं बर्डवॉचिंग केलेलं. त्याला किती निदान सहा-सात वर्षं लोटली की. आठ बहुतेक. मग आता कशाला नावं आठवताहेत...
असले जरासे खेदाचेच विचार करताना अचानक वरचा वडाच्या एकमेकांत गुंतलेल्या वेड्यावाकड्या काळपट रेघोट्यांचा विस्तारच पुसल्यासारखा दिसेनासा झाला आणि त्या जागी माथ्यावर आला कोवळ्या लालसर-सोनेरी प्रकाशानी भरून गेलेला एक घुमट.
मी चकित होऊन जागच्याजागीच थांबले.
मान वर गोल फिरवत तो घुमट न्याहाळला. चकचकीत लख्ख घासलेले तांब्याचे घंगाळ डोक्यावर कोणीतरी उलटे करून ठेवले आहे आणि त्यातून ठिबकणा-या कोवळ्या हिरव्या प्रकाशाच्या थेंबांखाली आपण न्हाऊन निघतो आहोत असा काहीसा भास करून देणारा खुलत्या सांजेचा उजेड चहूबाजूंनी त्या तेव्हढ्या गोलाकारात कोंदून राहिलेला.
आठवणींचे तुकडे वरच्या आकाशातूनच टपटप डोक्यावर गळायला लागले.

गडद हिरव्या कडांची, आतल्या बाजूने चमकत्या तांब्याच्या रंगाच्या पानांची हीच कॅनोपी वर पसरलेली. कोणतं झाडं हे? मी कुणालातरी विचारतेय. इथेच या झाडाखाली उभं राहून. अचानक नजर वर गेल्यावर अशी आत्तासारखीच चकित झालेली मी. याला कॉपरटीचं झाड म्हणतात. बोलण्याच्या ओघात तिने दिलेलं उत्तर ऐकताच माझी अजूनच चकित झालेली नजर पाहून एकदम खजील होत ’सॉरी, कॉपर ट्री म्हणायचं होतं मला,’ असं जीभ चावत म्हणणारी ती. आणि नंतर अर्धा तास खो खो हसत बसलेले आम्ही. कोणत्याही आचरट गोष्टी पुन्हा पुन्हा आठवून हसण्याचेच ते दिवस.

मघापासून घट्ट दडपून राहिलेल्या काळ्या पडद्यातून काही तुकडे प्रकाशायला लागले.
मी पाय उंचावत त्या कॉपरट्रीमागच्या भिंतीकडे डोकावून पाहीलं. कॉलेजचं गर्ल्स हॉस्टेल. इथेच बाहेर रस्त्यावर मारलेल्या गप्पा. बहुतेक एक-दोनदाच असणार. ती मग वळून तिथे आत गेली होती आणि आम्ही समोरच्या बसस्टॉपवर बस पकडून घरी. पावसाळा होता तो, हेही स्पष्ट आठवलं. अगदी ती तिथली ओली हवा अंगाला लागण्याइतपत.
पण मैत्रिणीचं नाव? काय नाव तिचं? मला नाव आठवेना. बसमधून घरी जाताना ग्रूपमधे कोण कोण होतं? चेहरे, आवाज समोर दिसत होते काहींचे. पण बाकी नाव-गाव तपशील शून्य.

वडाच्या झाडाखालच्या त्या दगडी बाकावर बसलेल्या गिटारवाल्याचं अजून तेच न ओळखता आलेलं गाणं वाजवणं चालू होतं. त्याचे सूर खालपर्यंत येत होते.

मी दोन्हींचा नाद सोडत त्या तांबूस प्रकाशाच्या चौकोनामधून बाहेर पडत पुढे गेले. आणि पुढच्या उतारावर गल्ली एकदम संपल्यासारखीच झालेली. अर्ध्यावरच. पूर्वी बहुतेक ती अजून पुढे जायची. आता समोर टॅक्सीज आणि कारपार्किंग. मग नंतर पेडर रोडवरच्या आलेशान इमारतींचा पुंजका.
पुढे जायचा विचार नाईलाजाने सोडत मी मागे वळले. आठवणींचा माग अर्ध्यावरच राहिल्याची चुटपुट मनात.
वळताना सोफिया कॉलेजच्या बाजूच्या चिंचोळ्या गॅलीमधून रशियन कॉन्स्ल्युलेटचा मागचा भाग दिसला. आवारातलं भलंमोठं जंगली बदामाचं झाड. कडेचं फणसाचं झाड. दोन्हींना काहीच विशिष्ट ओळख नाही. मग कंपाउंड वॉलपर्यंत आले. समोर ऑडिटोरियमच्या काचेच्या खिडक्या दिसल्या आणि एकदम एक गंधच आला मनात. काहीसा उग्र. मस्टी. दमट. एसी सुरू करायच्या आधी बंद ऑडिटोरियममधे येतो तो वास. विशेषत: पावसाळ्यात. त्या वासाबरोबर कॉन्स्युलेटच्या आत लावलेली हसरी रशियन कुटुंबांची, गोजिरवाण्या मुलांची, तिथल्या शहरांची, त्यांच्या प्रगतीची खास कम्युनिस्ट स्टाईलमधली चित्रं, फोटोग्राफ्सही आठवले. आवारातला पहिल्या मजल्यावरचा प्रोजेक्शन हॉल.
त्या आठवणीबरोबर देजाव्हू पझलमधला एक तुकडा व्यवस्थितच सांधला गेला.
कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षात जॉईन केलेला फिल्म क्लब आणि या कॉन्स्युलेटमधे झालेला तो ऐन पावसाळ्यातला फिल्म-महोत्सव. कॉलेजातून शेवटची लेक्चर्स बुडवून काहीतरी अगदी महत्त्वाचं बघायला आल्याचा उत्साह. आणि मग त्या एका दिवसात पाहिलेल्या चार एकसे एक बोरिंग फ़िल्म्स. मग दुस-या दिवशी महोत्सवाला येऊन पहिल्याच फिल्मनंतर मागच्या दारातून बाहेर पडून या गल्लीत वडाच्या झाडाखालच्या दाट-गर्द विस्तारात भर पावसातही न भिजता उभं राहून दुपारभर केलेला टीपी आणि तिथल्याच चहाच्या स्टॉलवर अनेकदा प्यायलेला उकाळा.
ओ यस. त्या वडाच्या झाडाजवळ तेव्हा कोणतंतरी प्रोव्हिजन स्टोर होतं आणि त्याच्या बाहेर चहाची टपरी. त्याचंच रूपांतर झालंय या सोफिस्टिकेटेड UTBTमधे.
मला आता दुसरा मोठा तुकडा सांधल्याचा इतका आनंद झाला, की आठवणींचं कोंडाळं उलगडत अगदी त्याच वर्षांत जाऊन पोचल्याच्या आनंदात परत वरच्या दिशेने जायला भरभर पावलंही उचलली.

तसाही खूपच उशीर झाला होता.
गल्लीच्या वरच्या टोकाकडून मित्राच्या हाका आता कानावर यायला लागल्या. ट्रॅफीक लागायच्या आत निघणं भाग होतं. गल्लीत आता अंधार दाटेल लवकरच आणि मग त्या अंधारात सापडले होते त्यापेक्षा काही जास्त तुकडे सापडण्याची काहीच शक्यता नव्हती.
तरी ती मुलगी कोण? ग्रूपमधले बाकीचे कडांवरचे अजून धूसर राहिलेले चेहरे कोणाचे? ते छोटे तुकडे संदर्भाशिवाय विस्कळीत विखररूनच राहत होते.
परतताना त्याच विचारांच्या तंद्रीत असतानाही मी गिटारवाल्याच्या त्या गाण्याच्या सुरातला अंतरा एकदम आठवून बरोबर पकडला आणि विजयी मुद्रेने मित्राकडे पाहिलं. आता मुखडा? आमचा जुना खेळ. पण मी आता तो अर्धवटच सोडला. मला खरंतर काहीसं कंटाळायला झालं होतं. सापडलेत तेव्हढे सूर पुरेसे आहेत. अजून नाव-शब्द ओळ्खत बसण्यात काहीच अर्थ नाही असं वाटून.
घरी आल्यावर लक्षात आलं, मित्राच्या ’लक्षात राहील अशा फेअरवेल पार्टीच्या’ आनंदापेक्षा या धड लक्षातच नसलेल्या आठवणींच्या तुकड्यांची रुखरुखच मनात जास्त लक्षात राहिलेली आहे. आत्ताच्या माझ्या आयुष्यात त्यांना काहीच महत्त्व नसूनही. तसं कोणत्याच आठवणींना नसतं म्हणा. आणि माणसांपेक्षा, स्थळं, घटना, प्रसंग, इमारती अशा निर्जीव गोष्टीच मला सहजतेनं आठवत असतात हा माझा आत्तापर्यंतचा अनुभव काय मला माहीत नव्हता?

खूप वर्षांनी स्वत:च्या शहरात, स्वत:च्या घरात परतून आल्यावर सगळचं मागचं आयुष्य सहजतेनं आपल्याजवळ येऊन भिडतं, असं होतंच नसतं कधी. ते असं तुकड्यांमधे विखरून, हरवून, पसरूनच राहतं चोहोबाजूंना. मग ते दिसले, तरी धावून गोळा करण्यात खूप एनर्जी खर्च करण्यात खरंच अर्थ नसतो. त्यांचं मिळून होणारं चित्र अजिबातच आपल्या जुन्या घरासारखं, शहरासारखं, आयुष्यासारखं नसतं, हे असे कित्येक तुकडे वेचून एकत्र केल्यावर आणि मग पुन्हा टाकून दिल्यावर हताशपणे लक्षात येतं.
कोणीतरी म्हणालेलं कितीही सिनिकल असलं तरी किती खरं आहे!
Yu can never go home again!

म्हणूनच त्या दोन आठवड्यांनंतर वेळ मिळाल्यावर काल परत तिथे जाऊन आले.
उगीचच.
त्या दिवशी न सापडलेलं काहीच शोधलं नाही.
मुद्दाम.
आणि मग हे लिहावसं वाटलं.
तेही उगीचच.

ट्युलिप

http://tulipsintwilight.blogspot.com/2008/12/blog-post.html
1 comment