Uncategorized

देहबोलीचे ठोकताळे

कल्पना करा की तुम्ही बाजाराच्या रस्त्याने चालला आहात. समोरून साठीच्या, सावळ्या वर्णाच्या, सुरकुतल्या कातडीच्या, कमरेत थोड्या वाकलेल्या, हिरवी नऊवारी नेसलेल्या, गळ्यात पोत, कानाच्या ओघळलेल्या भोकात बुगड्या, हातात चार काचेच्या बांगड्या घातलेल्या आजी तुमच्या समोरून आल्या आणि तुम्हांला म्हणाल्या, “Could you please direct me to the post office nearby?” इन ऑक्सफर्ड इंग्लिश, एकदम तुम्ही कसे दचकाल की नाही?
आपण सगळे सतत, नकळत, आपल्या आजूबाजूच्या व्यक्ती, वस्तू, घटना यांच्याबाबतीत आडाखे बांधत असतो. कच्चे आडाखे पक्के करत असतो. ९९% ते आडाखे अगदी बरोबर निघतात. आणि जेव्हा नाही निघत, तेव्हा त्या प्रसंगांचे किस्से बनतात.
प्राणिमात्रांच्याबाबत आडाखे बांधायला सर्वात मदतीची ठरते ती त्यांची देहबोली. अहो, प्राणिमात्र म्हणजे द्विपाद, चतुष्पाद सगळे बरं का! खरं सांगा तुम्ही, समोरून येणा-या कुत्र्याला बघून, हा कुत्रा निरुपद्रवी आहे का आपल्याला रस्ता ओलांडायला हवा, ह्याचा अंदाज एका कटाक्षात त्याची चाल, शेपूट आणि दात बघून घेऊ शकता की नाही? (इथे जर तुम्ही नाही म्हणाला असाल, तर तुम्हांला भारतात वास्तव्याचे भाग्य प्राप्त नाही अथवा तुम्ही अनुग्रहित वर्गातले आहात असा आडाखा मी बांधेन!) अर्थात हे मी रस्त्यावरच्या कुत्र्यांबद्दल बोलत आहे. ‘पट्टेवाल्या’ कुत्र्यांबद्दलचे अंदाज, पट्ट्याच्या दुस-या टोकाला असणा-या प्राण्याकडे पाहून लावता येतात.
लहान मुलांच्या आयांचं बघितलं आहे का तुम्ही? ते पोर आसपास असेल, तर त्याच्या गुरुत्वमध्याचा अंदाज घेत असतात. त्या पोराने पायाची विवक्षित हालचाल सुरू केली किंवा ‘चेहरा’ केला की तातडीने पोराला धरून बहिर्दिशेला धाव घेतात. ही झाली आई-मुलांची सांकेतिक देहबोली. त्यातही दोन्ही टोकांच्या आया असतात. बेबीआत्यांची सून एकदा गप्पा मारायला बसली, की तिची लेक पार तळ्यात-मळ्यात करायला लागली, तरी हिला पत्ता नसतो. आणि आमची नंदू, पोरानं जरा पाय वाकडा केला की लागली चौकश्या करायला! काय कावला होता तिचा . . . ओलाफ! (हा हा! — तुम्ही अपेक्षा केली होती की नाही की, कार्ट्याचं नाव चिन्मय, वेद, आर्य; नाहीतर फार फार तर आर्चिस असणार म्हणून?) असो. आजकाल हा देहबोली वाचनाचा प्रकार `हगीज’कृपेने बंद होत चालला आहे.

माझी देहबोलीची व्याख्या थोडी व्यापक आहे बरं का! म्हणजे केवळ अंगविक्षेप नव्हे; तर पेहराव, केशभूषा, आभूषण-चयन, आवाज, हेल, संवाद, सवयी हे सर्व काही माझ्या मते त्यात समाविष्ट आहे.

तर असं हे आडाखे बांधायचं शास्त्र आहे. त्यात विशारद, पारंगत अश्या पदव्यासुद्धा असतात. इन्सब्रुकच्या विमानतळावर दिसलेला मिशीवाला घारा – पुणेरी आहे हे थोड्या सरावाने ओळखता येतं; पण नदीअलीकडचा की पलीकडचा, कोथरूड का प्रभात रोड हे ओळखू शकलात तर खरे पारंगत.
’माय फेअर लेडी’मधला हेन्री हिगिन्स कसा संभाषणाच्या हेलावरून कोण कुठल्या प्रांतातले हे ओळखतो त्यातलाच हा प्रकार.
तुम्ही ऑफीसच्या रिसेप्शनमध्ये आलेला माणूस इन्टेरव्ह्यू द्यायला आला आहे की सेल्स रिप्रेझेंटिटीव आहे हे ओळखू शकता. लग्नात आलेला बनूवन्संच्या मुलीचा मित्र किती गुड फ्रेंड आहे हे ओळखू शकता. बसस्टॉपवर उभी असलेली मुलगी एस. एन. डी. टी.ची का फर्गसनची हे ओळखू शकता. ह्या शेजारून जाणा-या बायका आई-मुलगी का सासू-सून हे सांगू शकता – देहबोली आहेच तशी बोलकी!
पण ही सगळी पारंगतता घेऊन तुम्ही परक्या देशात जाता आणि सगळंच चित्रच पालटतं! तिथल्या लोकांचे ना कपडे वाचता येतात ना हावभाव! ना नावावरून काही कळतं ना गावावरून – आपलं अगदी शहरात पाट्या न वाचता येणा-या अडाण्यासारखं होऊन जातं. सगळं अनोळखी असुरक्षित वाटतं. मग हळूहळू आपलं मन एक नवी वही उघडतं. नोट्स घ्यायला लागतं. उतरंड रचतं. -Oh Macy’s Oh Neiman Marcus! No Gucci — गोष्टी मांडणीत जागेवर बसायला लागतात. संवादाचे नवे अर्थ, सामाजिक संदर्भ… आणि परत एकदा तुम्ही घरचे होता इथे.

मग जेव्हा भारतात परत येता, तेव्हा तुमच्या Jump Suit आणि accentsवरून आडाखे बांधलेच लगेच म्हणून समजा.

तर असा हा अखंड खेळ – आडाखे बांधायचा आणि आडाखे बांधायची संधी पुरवायचा.
हे वाचतानाही तुम्ही लेखिकेबद्दल आडाखे बांधत आहात की नाही? – पुण्याची – लेकुरवाळी – परदेश म्हणजे अमेरिका बघितली असावी – मराठी मिडियम – संस्कृत ५० मार्काचं की १००? . . .

अबोली

http://rainbasera.blogspot.com/2009/01/blog-post.html

Facebook Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *